Czym jest deflacja i jakie ma skutki dla gospodarki?

Deflacja to długotrwały spadek ogólnego poziomu cen w gospodarce, czyli ujemna inflacja, która na pierwszy rzut oka cieszy, ale zwykle prowadzi do poważnych kłopotów gospodarczych. Twoje pieniądze formalnie zyskują wtedy na wartości, bo za tę samą kwotę kupujesz więcej dóbr i usług, lecz jednocześnie rośnie ryzyko recesji, bezrobocia i problemów z kredytami. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, co dokładnie dzieje się w gospodarce w okresach spadku cen i jak może to uderzyć w domowy budżet oraz rynek nieruchomości, warto poświęcić chwilę na ten temat.

Co to jest deflacja i kiedy o niej mówimy?

Ekonomiści mówią o deflacji, gdy ogólny poziom cen mierzony wskaźnikami takimi jak CPI lub HICP spada przez dłuższy czas, a więc stopa inflacji przyjmuje wartości ujemne. Oznacza to, że koszyk przeciętnych dóbr i usług konsumpcyjnych tanieje, a siła nabywcza pieniądza rośnie – za 1000 zł kupisz więcej niż rok wcześniej, nie dlatego, że zarabiasz więcej, lecz dlatego, że ceny w całej gospodarce są niższe.

O prawdziwej deflacji mówimy dopiero wtedy, gdy spadki cen są trwałe (co najmniej kilka miesięcy z rzędu), obejmują szeroki koszyk towarów i usług i znajdują odzwierciedlenie w oficjalnych wskaźnikach, takich jak publikowany przez Główny Urząd Statystyczny CPI. Jednorazowe promocje w marketach, posezonowe obniżki cen materiałów budowlanych czy spadek cen tylko w jednym sektorze – na przykład tańsze paliwo albo elektronika – nie są deflacją, lecz lokalnymi lub sezonowymi ruchami cen.

Przed 1930 rokiem spadki ogólnego poziomu cen pojawiały się w krajach rozwiniętych niemal tak samo często jak inflacja. Sytuacja zmieniła się, gdy upowszechniła się teoria Johna Maynarda Keynesa i polityka aktywnego zarządzania podażą pieniądza, której celem stało się utrzymanie niewielkiej dodatniej inflacji, typowo w okolicach 2 procent rocznie. Od tego momentu deflacja w nowoczesnych gospodarkach należy do zjawisk rzadkich i traktowanych jako sygnał ostrzegawczy.

Dobrym przykładem jest Polska w latach 2014–2016, gdy stopa inflacji według GUS wyniosła około -0,9% w 2015 r. oraz -0,6% w 2016 r., a spadki cen trwały łącznie przez 28 miesięcy. Jeszcze bardziej znany jest przypadek Japonii z lat 90., gdzie ujemna dynamika cen zbiegła się ze stagnacją gospodarczą i wysokim długiem publicznym, tworząc tzw. „straconą dekadę” z marnym wzrostem PKB mimo bardzo niskich stóp procentowych.

W języku codziennym można powiedzieć, że w okresie deflacji za tę samą kwotę jesteś w stanie kupić więcej płytek, farb czy lepsze wyposażenie kuchni, a ceny działek i mieszkań przestają rosnąć lub spadają. Za tym pozornym „prezentem” kryją się jednak procesy takie jak spadek popytu, ograniczenie inwestycji, wzrost realnego zadłużenia i rosnące bezrobocie, które potrafią uderzyć w Twoje miejsce pracy i możliwości finansowania budowy czy remontu.

Inflacja, deflacja i dezinflacja – różnice w prostych słowach

Te cztery pojęcia – inflacja, deflacja, dezinflacja i stagflacja – opisują sposób, w jaki zmieniają się ceny w czasie oraz jak zmienia się wartość pieniądza. Raz mamy do czynienia z szybkim wzrostem cen, innym razem z ich spadkiem, a czasem z sytuacją, w której ceny rosną wolniej lub rosną mimo stagnacji gospodarczej.

Najprościej można je podsumować tak:

• inflacja – ceny rosną, a siła nabywcza pieniądza spada, za tę samą kwotę kupisz mniej niż wcześniej,
• deflacja – ceny spadają, wartość pieniądza rośnie, możesz kupić więcej dóbr i usług niż rok wcześniej,
• dezinflacja – inflacja wciąż występuje, ale jej tempo maleje, ceny nadal rosną, tylko wolniej,
• stagflacja – wysoka inflacja łączy się ze stagnacją lub spadkiem PKB oraz wysokim bezrobociem.

Te różnice bardzo mocno wpływają na planowanie większych wydatków, takich jak budowa domu, generalny remont czy założenie ogrodu. Przy wysokiej inflacji ceny materiałów i robocizny rosną niemal z miesiąca na miesiąc, więc opłaca się przyspieszać decyzje, a przy szerokiej, trwającej deflacji inwestorzy często odkładają projekty, licząc na dalsze spadki cen, co może zmienić opłacalność całej inwestycji.

Co oznacza inflacja dla cen i siły nabywczej?

Inflacja to sytuacja, w której ogólny poziom cen w gospodarce rośnie, a realna wartość pieniądza maleje. Jeśli rok temu mogłeś za 100 zł kupić 10 paczek materiału szpachlowego, a dziś za tę samą kwotę kupisz już tylko 7–8 paczek, to znaczy, że siła nabywcza Twoich pieniędzy spadła i do realizacji tych samych planów inwestycyjnych potrzebujesz większych dochodów.

Najczęściej mówi się o kilku głównych przyczynach inflacji:

• inflacja popytowa – gdy popyt na towary i usługi przewyższa możliwości ich produkcji, więc ceny idą w górę,
• inflacja kosztowa – gdy rosną koszty produkcji, pracy czy transportu, a firmy przenoszą je na konsumentów w postaci wyższych cen,
• inflacja wbudowana (oczekiwana) – gdy pracownicy i firmy spodziewają się dalszego wzrostu cen, żądają wyższych płac i marż, co samo napędza kolejne podwyżki,
• nadmierna podaż pieniądza – gdy emisja pieniądza rośnie szybciej niż produkcja dóbr i usług,
• błędna polityka fiskalna i monetarna – gdy wydatki publiczne są zbyt wysokie, a polityka monetarna zbyt luźna, co przegrzewa gospodarkę.

Efekty tego procesu są dobrze widoczne w portfelach:

• spadek realnej wartości oszczędności trzymanych na nieoprocentowanych rachunkach,
• wzrost kosztów życia – rachunków za energię, żywność, transport, materiały budowlane,
• podwyżki stóp procentowych przez bank centralny, co oznacza droższe kredyty i pożyczki,
• ograniczenie inwestycji przez firmy obawiające się wzrostu kosztów finansowania,
• wzrost rat kredytów mieszkaniowych i gotówkowych, który obciąża budżety domowe.

Na rynku budowlanym i wnętrzarskim inflacja przekłada się na szybki wzrost cen materiałów budowlanych, robocizny i usług projektowych, a także na droższe kredyty hipoteczne dla kupujących mieszkania czy budujących dom. W efekcie ten sam projekt wykończenia domu potrafi w ciągu roku zdrożeć o kilkanaście czy kilkadziesiąt procent, a firmy wykonawcze muszą częściej aktualizować kosztorysy.

Jak działa deflacja w porównaniu z inflacją?

Deflację można traktować jako lustrzane odbicie inflacji – zamiast wzrostu cen pojawia się ich systematyczny spadek, a siła nabywcza pieniądza rośnie. Jeśli masz odłożone 50 000 zł na remont, w warunkach inflacji za rok ta kwota wystarczy na mniejszy zakres prac niż dziś, a przy deflacji ten sam budżet pozwoli kupić więcej płytek, lepsze okna czy droższe wyposażenie łazienki.

Gdy spadek cen utrzymuje się zbyt długo, wielu konsumentów i firm zaczyna odkładać zakupy, licząc na jeszcze niższe ceny. Dotyczy to także budów i remontów – inwestorzy przesuwają start prac, wykańczający mieszkania zwlekają z podpisaniem umów, a firmy wykonawcze zaczynają walczyć o klienta coraz niższymi stawkami. Obroty spadają, przedsiębiorcy ograniczają koszty, zmniejszają zatrudnienie, a to z kolei jeszcze bardziej obniża popyt w całej gospodarce.

Różnice między inflacją a deflacją widać bardzo wyraźnie z punktu widzenia konsumenta i inwestora budowlanego:

• przy inflacji ceny dóbr i usług rosną, przy deflacji spadają w ujęciu ogólnym,
• w czasie inflacji wynagrodzenia nominalne zwykle rosną, choć często wolniej niż ceny, przy spadku cen płace mogą stać w miejscu lub maleć,
• realny ciężar kredytów hipotecznych maleje przy umiarkowanej inflacji, a rośnie w okresach spadku cen, bo realne zadłużenie staje się większe,
• w inflacji bardziej opłaca się inwestować w nieruchomości i remonty „tu i teraz”, przy deflacji rośnie skłonność do trzymania gotówki i odkładania inwestycji.

Krótkotrwałe lub sektorowe spadki cen – na przykład taniejąca elektronika, obniżki cen paliw czy sezonowa przecena materiałów budowlanych po zakończeniu szczytu budowlanego – bywają neutralne lub wręcz korzystne, bo pozwalają optymalizować koszty. Niebezpieczna staje się dopiero szeroka i długotrwała deflacja, obejmująca większość kategorii CPI, bo wtedy pojawia się ryzyko recesji, wzrostu bezrobocia i tzw. spirali deflacyjnej.

Przy planowaniu budowy domu w okresie spowolnienia gospodarczego zwróć uwagę, jak zmienia się stopa inflacji i stopy procentowe – zaciągając kredyt hipoteczny, zostaw w budżecie bufor na dłuższy okres spłaty oraz ewentualne przestoje w harmonogramie prac, bo w deflacji realna wartość Twojego zadłużenia rośnie z każdym miesiącem.

Jak odróżnić dezinflację i stagflację od deflacji?

Dezinflacja to sytuacja, w której inflacja nadal występuje, ale jej tempo maleje. Przykład: jeśli w jednym roku stopa inflacji wynosi 17%, a w kolejnym spada do 10%, mamy do czynienia właśnie z dezinflacją. Ceny wciąż rosną, lecz wolniej niż wcześniej, więc pieniądz nadal traci na wartości, ale w mniej gwałtownym tempie.

Stagflacja to z kolei nieprzyjemne połączenie wysokiej inflacji ze stagnacją gospodarczą. Typowy obraz to wysoki wzrost cen, niski lub ujemny przyrost PKB oraz rosnące bezrobocie. Klasycznym przykładem są Stany Zjednoczone w latach 70., kiedy kryzys naftowy wywołany skokowym wzrostem cen ropy doprowadził do wysokiej inflacji i jednocześnie osłabienia aktywności produkcyjnej oraz inwestycji.

W dezinflacji i stagflacji poziom cen nadal rośnie, podczas gdy deflacja oznacza już spadek przeciętnego poziomu cen w gospodarce. Łatwo więc pomylić te pojęcia, zwłaszcza gdy słyszysz, że „inflacja spada” – może to oznaczać zarówno przejście od 15 do 8 procent (dezinflacja), jak i wejście na wartości ujemne, czyli faktyczną deflację.

Kilka prostych „objawów” pomaga rozpoznać, w jakiej sytuacji się znajdujesz:

• dezinflacja – rachunki i ceny w hurtowniach nadal rosną, lecz podwyżki są mniejsze niż rok wcześniej,
• stagflacja – ceny rosną szybko, ale w firmie ubywa zleceń, rośnie ryzyko zwolnień, a nowe inwestycje są wstrzymywane,
• deflacja – średnie ceny wielu dóbr i usług spadają, lecz jednocześnie maleje liczba zamówień, a bezrobocie zaczyna rosnąć,
• w małej firmie budowlanej – przy dezinflacji podwyższasz ceny rzadziej niż wcześniej, przy stagflacji walczysz z kosztami przy słabym popycie, a w deflacji schodzisz z marż, żeby w ogóle utrzymać zlecenia.

W Polsce w ostatnich latach obserwowano dezinflację, gdy inflacja z wysokich poziomów spadała w okolice 3–4% rocznie, lecz nie doszło do ogólnego spadku cen w całej gospodarce. To oznacza, że siła nabywcza złotego nadal się obniża, choć wolniej, a bank centralny (Narodowy Bank Polski) nie musiał podejmować tak drastycznych działań, jak w przypadku pełnoskalowej deflacji.

Jak powstaje deflacja – główne przyczyny

W praktyce prawie nigdy nie istnieje jedna przyczyna deflacji. Zazwyczaj jest to kombinacja spadku popytu konsumpcyjnego i inwestycyjnego, zbyt małej podaży pieniądza wynikającej z restrykcyjnej polityki monetarnej, kryzysów kredytowych oraz pozytywnych szoków podażowych i szybkiego postępu technologicznego w wybranych branżach.

Najważniejsze grupy przyczyn można uporządkować tak:

• spadek popytu gospodarstw domowych i firm na dobra konsumpcyjne oraz inwestycyjne,
• zbyt mała podaż pieniądza i zbyt restrykcyjna polityka monetarna banku centralnego,
• kryzysy kredytowe i zahamowanie akcji kredytowej w sektorze bankowym,
• pozytywne szoki podażowe, takie jak urodzaj w rolnictwie czy nagłe obniżki cen surowców,
• gwałtowny rozwój technologii, który radykalnie obniża koszty produkcji w określonych sektorach.

Szczególnie wrażliwe na deflacyjne otoczenie są branże związane z budownictwem i rynkiem nieruchomości. Spadek popytu na mieszkania, trudniejszy dostęp do kredytów hipotecznych oraz wejście na rynek tańszych, bardziej wydajnych technologii produkcji materiałów budowlanych mogą sprawić, że ceny wykonawstwa i mieszkań zaczną spadać. Jeśli taki proces dotyczy również innych części gospodarki, rośnie ryzyko utrwalenia spadków cen.

Spadek popytu w gospodarce

Gdy pojawia się recesja, rośnie bezrobocie albo szybko zwiększa się zadłużenie gospodarstw domowych, wiele osób zaczyna ostrożniej planować wydatki. Ograniczane są zarówno zakupy codzienne, jak i większe projekty, co obniża popyt na towary i usługi w skali całej gospodarki i wywiera presję na spadek cen towarów i usług.

Źródła spadku popytu najczęściej wyglądają tak:

• kryzysy gospodarcze, które obniżają dochody i zaufanie do przyszłości,
• wzrost bezrobocia oraz niepewność co do utrzymania pracy,
• spadek realnych wynagrodzeń, gdy płace nie nadążają za wcześniejszą inflacją,
• pesymistyczne oczekiwania co do przyszłych dochodów, skłaniające do oszczędzania „na wszelki wypadek”,
• redukcja wydatków przez gospodarstwa domowe i firmy, które odkładają w czasie większe inwestycje.

W sektorze budowlanym oznacza to często mniej nowych inwestycji mieszkaniowych i komercyjnych, rezygnację z generalnych remontów oraz ograniczanie zamówień na wykończenia pod klucz. Ekipy remontowe zaczynają konkurować ceną, deweloperzy wstrzymują kolejne etapy projektów, a producenci materiałów zmniejszają moce przerobowe.

Jeśli taki spadek popytu utrzymuje się dłużej, producenci i wykonawcy schodzą z marż, wprowadzają cięcia płac lub redukcję zatrudnienia. To uderza w dochody kolejnych grup pracowników, co jeszcze silniej obniża wydatki w całej gospodarce i zbliża ją do zjawiska, które ekonomiści nazywają spiralą deflacyjną.

Zbyt mała podaż pieniądza i restrykcyjna polityka monetarna

Druga ścieżka prowadząca do deflacji to sytuacja, w której w obiegu znajduje się zbyt mało pieniądza w stosunku do wartości wytwarzanych dóbr i usług. Konsumenci i przedsiębiorstwa mają ograniczony dostęp do finansowania, rzadziej biorą kredyty, a banki stają się ostrożniejsze, co prowadzi do osłabienia popytu i spadku cen.

Do zmniejszenia podaży pieniądza mogą prowadzić między innymi:

• zbyt niska emisja pieniądza niedostosowana do potrzeb rozwijającej się gospodarki,
• utrzymywanie wysokich stóp procentowych przez bank centralny, które skłaniają do oszczędzania i zniechęcają do zadłużania,
• zaostrzenie warunków kredytowania i zahamowanie akcji kredytowej przez banki komercyjne,
• wysokie oprocentowanie lokat, które sprzyja tezauryzacji pieniądza, czyli trzymaniu go poza obiegiem gospodarczym.

Na rynku nieruchomości taki scenariusz szybko przekłada się na drogie i trudno dostępne kredyty hipoteczne, co ogranicza zakupy mieszkań i budowę domów. Z kolei wyższe koszty finansowania inwestycji deweloperskich oraz modernizacji budynków sprawiają, że część projektów jest odkładana lub porzucana, co obniża popyt na usługi budowlane, materiały i wyposażenie wnętrz.

W nowoczesnych gospodarkach bank centralny, taki jak Narodowy Bank Polski, stara się unikać trwałej deflacji, dostosowując poziom stóp procentowych i skalę emisji pieniądza. Gdy pojawia się ryzyko zbyt niskiej inflacji lub wartości ujemnych, w grę wchodzi nie tylko obniżanie stóp, ale także bardziej zaawansowane narzędzia, takie jak luzowanie ilościowe (QE), aby zwiększyć dostępność finansowania.

Postęp technologiczny i szoki podażowe

Pozytywne szoki podażowe pojawiają się wtedy, gdy nagle rośnie podaż danego dobra albo znacząco spadają koszty jego wytworzenia. Szybki postęp technologiczny – szczególnie w sektorach takich jak elektronika, telekomunikacja czy niektóre technologie budowlane – sprawia, że spadek cen technologii w skali jednego roku potrafi przekroczyć nawet 50 procent.

Do pozytywnych szoków podażowych zalicza się na przykład:

• urodzaj w rolnictwie, który zwiększa podaż żywności i obniża jej ceny,
• nowe źródło wydobycia surowców, np. gazu lub rudy metali, co zmniejsza koszty produkcji,
• spadek cen ropy i innych surowców energetycznych, który obniża koszty transportu i produkcji,
• wejście na rynek bardziej wydajnych technologii wytwarzania materiałów budowlanych,
• automatyzację i robotyzację procesów produkcyjnych w fabrykach.

Takie spadki cen zwykle dotyczą konkretnych sektorów i mogą mieć charakter przejściowy lub trwały, ale nie zawsze przeradzają się w ogólną deflację w całej gospodarce. Widać to dobrze na przykładzie sprzętu komputerowego czy telefonów – te produkty tanieją realnie od lat, a światowa gospodarka nie wpadła z tego powodu w globalną deflację.

W budownictwie rozwój technologii – choćby w postaci prefabrykacji, nowych izolacji czy energooszczędnych okien – potrafi obniżać koszt budowy lub remontu pojedynczego domu. Nie oznacza to jednak automatycznie deflacji, dopóki cały koszyk dóbr i usług mierzony CPI lub HICP nie zacznie wykazywać trwale ujemnej dynamiki.

Jak deflacja wpływa na gospodarkę – główne skutki

Długotrwała deflacja uruchamia w gospodarce efekt domina. Najpierw słabnie produkcja i inwestycje, potem pojawiają się problemy na rynku pracy, trudności sektora bankowego, a w końcu rosną napięcia w finansach publicznych i maleje skuteczność klasycznej polityki monetarnej.

Do najważniejszych skutków na poziomie makroekonomicznym należą:

• ograniczenie produkcji i spadek produkcji w przedsiębiorstwach nastawionych na rynek krajowy,
• spadek PKB i ogólne spowolnienie rozwoju gospodarczego,
• wstrzymywanie nowych inwestycji publicznych i prywatnych, czyli ograniczenie inwestycji,
• wzrost bezrobocia oraz spadek wynagrodzeń w sektorach dotkniętych spadkiem popytu,
• spadek zysków firm i narastające trudności finansowe firm przy obsłudze zadłużenia,
• wzrost realnego zadłużenia gospodarstw domowych, firm i państwa,
• problemy sektora bankowego z kredytami trudnymi do spłaty,
• spadek wartości aktywów, w tym akcji, surowców oraz spadek cen nieruchomości,
• osłabienie kursu waluty i trudności eksporterów, którym spadają marże,
• trudności dla polityki monetarnej, gdy stopy procentowe zbliżają się do zera.

Opis spirali deflacyjnej jest prosty, choć bardzo niepokojący. Spadek cen skłania konsumentów do wstrzymywania się z zakupami, obroty firm maleją, więc przedsiębiorcy zmniejszają produkcję i zatrudnienie. Mniej miejsc pracy oznacza niższe dochody, co dodatkowo ogranicza popyt i zmusza firmy do kolejnych obniżek cen. W skrajnym scenariuszu taki samonapędzający się mechanizm prowadzi do recesji w gospodarce.

W budownictwie, deweloperce i branży wnętrz sytuacja bywa szczególnie złożona. Spadające ceny mieszkań czy usług wykonawczych wyglądają atrakcyjnie dla potencjalnych nabywców, ale jednocześnie rośnie ryzyko upadłości firm budowlanych, wzrasta wzrost realnych stóp procentowych dla istniejących kredytów, a nowe inwestycje są odkładane. Na rynku pojawia się więcej niedokończonych projektów i rośnie niepewność co do wartości kupowanych dziś nieruchomości.

Jeśli słyszysz, że ceny „wreszcie spadają”, sprawdź, czy chodzi o przejściową dezinflację, lokalny spadek cen materiałów, czy o szeroką deflację – przy tej ostatniej krótkoterminowo korzystniejsze ceny mogą oznaczać długoterminowe ryzyko dla wartości kupowanej nieruchomości oraz stabilności Twojego miejsca pracy.

Jak deflacja wpływa na konsumentów, firmy i państwo?

To samo zjawisko makroekonomiczne różnie odbija się na poszczególnych grupach. Inaczej przeżywają je konsumenci, inaczej przedsiębiorcy z branż kapitałochłonnych, takich jak budownictwo, a jeszcze inaczej sektor publiczny odpowiedzialny za podatki, wydatki socjalne i obsługę długu.

Dla gospodarstw domowych kuszący jest fakt, że siła nabywcza pieniądza rośnie i przy spadających cenach można kupić więcej tej samej żywności, usług czy materiałów wykończeniowych. Z drugiej strony pojawia się ryzyko obniżania płac, utraty pracy, trudniejszego dostępu do nowego kredytu hipotecznego lub gotówkowego i większego ciężaru już zaciągniętych zobowiązań, bo rośnie wzrost realnego zadłużenia.

Dla firm deflacja niemal zawsze oznacza spadające przychody przy kosztach, które nie maleją w tym samym tempie. To wymusza oszczędności, zamrażanie inwestycji i renegocjacje umów kredytowych. Branże związane z budownictwem – firmy wykonawcze, producenci materiałów budowlanych, biura projektowe i ekipy wykończeniowe – odczuwają ten proces szczególnie silnie, bo ich działalność zależy od skłonności gospodarstw domowych i przedsiębiorstw do podejmowania inwestycji.

Dla państwa z kolei deflacja oznacza spadek wpływów z VAT, PIT i CIT, bo obroty firm maleją, a ceny są niższe. Jednocześnie rośnie presja na wydatki socjalne i programy osłonowe dla bezrobotnych, a realna wartość długu publicznego zwiększa się, co podnosi koszty jego obsługi. Pojawiają się też wyzwania dla systemu emerytalnego, który musi indeksować świadczenia, mimo słabnącej bazy podatkowej.

W codziennym życiu deflacja może być odczuwalna w kilku obszarach:

• niższe ceny części produktów i usług przy jednocześnie większej niepewności co do zatrudnienia,
• trudniej dostępne kredyty mieszkaniowe i gotówkowe, a ostrożniejsze banki wymagają wyższego wkładu własnego,
• obniżki wynagrodzeń lub mniejsza liczba zleceń w sektorach zależnych od inwestycji, jak budownictwo i remonty,
• spadek wartości nieruchomości przy niezmienionej wysokości rat kredytu hipotecznego,
• czystsze półki w sklepach z segmentu premium – część marek wycofuje się z mniej rentownych rynków.

Polska epizod deflacyjny z lat 2014–2016 miał przebieg stosunkowo łagodny, lecz trwał na tyle długo, że ekonomiści zaczęli ostrzegać przed ryzykiem wejścia w spiralę deflacyjną. Ceny według CPI spadały przez ponad dwa lata, a jednocześnie stopa bezrobocia oscylowała wówczas w okolicach 10–11 procent, choć była w trendzie malejącym. Pokazało to, że nawet umiarkowana deflacja wymaga czujności zarówno ze strony władz monetarnych, jak i inwestorów prywatnych.

Jak państwo i bank centralny mogą reagować na deflację?

Walka z deflacją wymaga skoordynowanych działań dwóch podmiotów – banku centralnego, który prowadzi politykę pieniężną, oraz rządu, który kształtuje politykę fiskalną. Celem jest pobudzenie popytu, przywrócenie dodatniej, ale niskiej inflacji i zatrzymanie spadku cen, zanim utrwali się niekorzystna spirala oczekiwań.

Główne narzędzia polityki monetarnej stosowane w takich sytuacjach to:

• obniżanie stóp procentowych, niekiedy aż do poziomów bliskich zera lub nawet ujemnych,
• zwiększanie podaży pieniądza poprzez wyższą emisję i operacje otwartego rynku,
• luzowanie ilościowe (QE), czyli skup obligacji i innych aktywów od banków, by przywrócić akcję kredytową,
• działania mające odblokować finansowanie dla sektora prywatnego, na przykład gwarancje kredytowe.

Po stronie polityki fiskalnej wykorzystywane są między innymi:

• zwiększanie wydatków publicznych, zwłaszcza na inwestycje infrastrukturalne i budowlane,
• programy wspierające budowę mieszkań, modernizację budynków i termomodernizację,
• czasowe obniżki podatków pośrednich i bezpośrednich, by zwiększyć dochód do dyspozycji gospodarstw domowych,
• programy wsparcia dla firm i rodzin zachęcające do utrzymania konsumpcji oraz inwestycji.

Ogromne znaczenie ma także komunikacja banku centralnego i rządu z rynkami i społeczeństwem. Gdy instytucje takie jak Narodowy Bank Polski (NBP) jasno sygnalizują dążenie do utrzymania stabilnej, niskiej dodatniej inflacji (na przykład w okolicach 2% rocznie), pomagają kształtować oczekiwania inflacyjne tak, aby ryzyko powrotu deflacji pozostało jak najmniejsze.

Po kryzysie finansowym 2008 roku wiele banków centralnych – w tym System Rezerwy Federalnej w USA czy Europejski Bank Centralny – zastosowało na szeroką skalę luzowanie ilościowe, aby uniknąć scenariusza japońskiej deflacji z lat 90. Japonia prowadzi działania antydeflacyjne od lat, łącząc bardzo niskie stopy procentowe z zakupem aktywów na dużą skalę. W Polsce w okresach zagrożenia spadkiem inflacji Rada Polityki Pieniężnej reagowała obniżkami stóp procentowych i odpowiednim kształtowaniem podaży pieniądza, aby nie dopuścić do trwałego wejścia gospodarki w deflacyjny dołek.