Co to jest dezinflacja i jak wpływa na gospodarkę?

Dezinflacja to spadek tempa inflacji, czyli sytuacja, w której ceny wciąż rosną, ale robią to coraz wolniej. W gospodarce oznacza to wyhamowanie drożyzny, bez przechodzenia w rzeczywiste spadki cen jak przy deflacji. Dla Ciebie może to być lżejszy oddech w portfelu, ale także zmiana warunków kredytów, płac i inwestycji. Jeśli chcesz lepiej zaplanować budżet domowy, budowę domu czy remont w takim otoczeniu, przeczytaj ten poradnik uważnie.

Co to jest dezinflacja?

W najprostszym ujęciu dezinflacja to spadek tempa wzrostu cen przy wciąż dodatniej inflacji. Ogólny poziom cen w gospodarce nadal idzie w górę, tylko już nie o 18 procent rocznie, lecz na przykład o 10 czy 6 procent. Nie ma więc mowy o taniejących towarach, lecz o wolniejszym „drożeniu” wszystkiego, co bada wskaźnik stopa inflacji.

Dla Twojego portfela dezinflacja oznacza, że zakupy spożywcze, rachunki za energię czy usługi remontowe wciąż drożeją, jednak tempo zmian nieco słabnie. Ceny materiałów budowlanych, robocizny przy wykończeniu wnętrz czy zakładaniu ogrodu mogą się stabilizować po gwałtownych skokach, lecz nadal rosną z miesiąca na miesiąc. Wycena nowej elewacji czy tarasu przestaje zaskakiwać co tydzień, ale i tak musisz założyć wyższe koszty niż rok wcześniej.

W szerszej skali dezinflacja jest etapem przejściowym między wysoką inflacją a stabilizacją cen, a czasem – przy zbyt mocnym schłodzeniu – wstępem do deflacji. Banki centralne, takie jak Narodowy Bank Polski czy System Rezerwy Federalnej w USA, świadomie dążą do takiego wyhamowania wzrostu cen, wykorzystując politykę stóp procentowych i ograniczenie podaży pieniądza, aby przywrócić równowagę bez załamania aktywności gospodarczej.

Dezinflacja jest pojęciem ilościowym, a nie „odczuciem z zakupów”. Ekonomiści identyfikują ją, obserwując spadek kolejnych odczytów inflacji publikowanych przez instytucje takie jak Główny Urząd Statystyczny, Eurostat czy urzędy statystyczne innych krajów. Zmiana dotyczy średniego poziomu cen w całej gospodarce, liczonego w oparciu o szeroki koszyk dóbr i usług, a nie wybranych produktów z jednego sklepu.

Dezinflacja a inflacja – na czym polega różnica?

Inflacja to procentowy wzrost średniego poziomu cen w gospodarce względem poprzedniego okresu oraz równoczesny spadek siły nabywczej pieniądza. Gdy inflacja wynosi 15 procent, Twoje 1000 zł kupuje mniej towarów i usług niż rok wcześniej, bo większość cen poszła w górę właśnie mniej więcej o te kilkanaście procent.

Różnica polega na tym, że inflacja opisuje sam poziom wzrostu cen, a dezinflacja opisuje zmianę tego poziomu. Jeśli rok temu inflacja wyniosła 17 procent, a dziś 10 procent, to mamy dezinflację. Nadal występuje inflacja, bo ceny są średnio o 10 procent wyższe niż rok wcześniej, ale tempo ich wzrostu spadło o 7 punktów procentowych. Taką sekwencję odczytów widzieliśmy niedawno w Polsce, gdzie inflacja obniżyła się z okolic 18,4 procent do około 10 procent.

W portfelu wyraźnie widać różnicę między okresem przyspieszającej inflacji a okresem dezinflacji:

• rachunki za prąd, gaz i wodę podnoszone są rzadziej i o mniejsze kwoty niż rok wcześniej, choć wciąż nie wracają do dawnych stawek,
• ceny materiałów budowlanych przestają bić rekordy co kilka tygodni, ale oferta hurtowni nadal jest wyższa niż w poprzednim sezonie,
• wynagrodzenia w budownictwie i wykończeniówce rosną wolniej, bo presja płacowa słabnie przy słabszym popycie na nowe inwestycje,
• cenniki ekip remontowych i firm ogrodniczych stabilizują się, a podwyżki są negocjowane raz do roku zamiast co kilka miesięcy.

Jeśli planujesz budowę domu, duży remont mieszkania albo inwestycję w ogród, rozróżnienie inflacji i dezinflacji pomaga w realnym zaplanowaniu budżetu. Wysoka inflacja wymusza większe bufory bezpieczeństwa, natomiast przy dezinflacji możesz ostrożnie zakładać wolniejsze wzrosty cen materiałów i usług, ale nie licz na ich spadek.

Dezinflacja a deflacja – gdzie przebiega granica?

Deflacja to zjawisko przeciwne do inflacji – procentowy spadek średniego poziomu cen w gospodarce i wzrost siły nabywczej pieniądza. W deflacji ten sam koszyk dóbr i usług kosztuje mniej niż rok wcześniej, a 100 zł pozwala kupić więcej. W dezinflacji ogólny poziom cen nadal rośnie, dlatego nie dochodzi do klasycznego spadku cen ani do pełnej spirali deflacyjnej, tylko do wyhamowania wcześniejszej drożyzny.

Precyzyjna granica jest bardzo prosta: dezinflacja dotyczy sytuacji, gdy inflacja maleje, ale pozostaje powyżej 0 procent. O deflacji mówimy wtedy, gdy wskaźnik inflacji – czyli stopa inflacji liczona rok do roku – spada poniżej zera. Tylko wtedy średni poziom cen faktycznie się obniża, a ekonomiści zapisują w statystykach ujemne wartości, na przykład -0,9 procent jak w Polsce w 2015 roku.

Długotrwała deflacja jest znacznie groźniejsza dla gospodarki niż sama dezinflacja. Historia Wielkiego Kryzysu w USA czy deflacji w Japonii po 1991 roku pokazała, że spadek cen potrafi uruchomić spiralę odkładania zakupów, załamanie inwestycji oraz wzrost bezrobocia. W dezinflacji ryzyko to jest mniejsze, bo ceny wciąż rosną, choć wolniej, a mechanizmy gospodarcze pozostają zbliżone do tych znanych z okresu „normalnej” inflacji.

Na rynku nieruchomości i materiałów budowlanych różnica jest bardzo wyraźna. W dezinflacji wzrost cen mieszkań, domów i usług remontowych zwykle hamuje – metr kwadratowy rośnie już nie o 15 procent rocznie, tylko o kilka procent. W deflacji możemy zobaczyć realne spadki cen, mniejszą liczbę transakcji, wymuszone obniżki stawek przez deweloperów i wykonawców, a także większą ostrożność banków w udzielaniu kredytów hipotecznych.

Mylenie dezinflacji z deflacją bywa kosztowne: inwestor, który spodziewa się realnych spadków cen, a widzi jedynie wolniejsze wzrosty, może zbyt długo odkładać zakup działki, materiałów czy start budowy i finalnie zapłacić więcej niż przy wcześniejszej decyzji.

Jak mierzy się dezinflację w gospodarce?

Nie istnieje odrębny „wskaźnik dezinflacji”. To zjawisko identyfikuje się, obserwując malejące odczyty inflacji z miesiąca na miesiąc lub z roku na rok. Gdy kolejne raporty pokazują niższą dynamikę cen, ekonomiści mówią o dezinflacji, choć sam indeks inflacyjny – na przykład CPI – nadal przyjmuje wartości dodatnie.

Podstawowym narzędziem pomiaru jest CPI, czyli indeks cen towarów i usług konsumpcyjnych. GUS i inne urzędy statystyczne tworzą reprezentatywny „koszyk” wydatków przeciętnego gospodarstwa domowego: żywność, energia, mieszkanie, transport, zdrowie, rekreacja, usługi. Analitycy porównują, ile taki koszyk kosztował w danym miesiącu i rok wcześniej, a różnicę wyrażają w procentach.

Dezinflację analizuje się zarówno w ujęciu rok do roku (r/r), jak i miesiąc do miesiąca (m/m). Gdy inflacja CPI spada z 18,4 procent do 16 procent, a potem do 10,8 procent, mówimy o wyraźnym procesie dezinflacyjnym. W krótszym horyzoncie śledzi się też zmiany miesięczne – na przykład, czy ceny w jednym miesiącu rosną wolniej niż w poprzednim, po uwzględnieniu czynników sezonowych.

Do analizy inflacji i dezinflacji wykorzystuje się kilka głównych źródeł danych:

• publikacje Głównego Urzędu Statystycznego, który co miesiąc ogłasza wstępne i finalne dane o CPI w Polsce,
• raporty Narodowego Banku Polskiego, obejmujące projekcje inflacji i komentarze do polityki pieniężnej,
• statystyki Eurostatu, umożliwiające porównanie wskaźników HICP między krajami Unii Europejskiej,
• komunikaty banków centralnych innych państw, takich jak System Rezerwy Federalnej czy Europejski Bank Centralny, które cyklicznie prezentują swoje dane i prognozy.

W Polsce odnosi się to do celu inflacyjnego wyznaczonego przez Narodowy Bank Polski – 2,5 procent z dopuszczalnym odchyleniem ±1 punkt procentowy. Długotrwała dezinflacja jest więc oceniana głównie pod kątem tego, czy stopa inflacji zbliża się do tego zakresu, a nie czy sama w sobie jest „dobra” czy „zła”.

Analitycy z branży budowlanej i nieruchomości patrzą nie tylko na ogólny CPI, ale także na dynamikę cen w podkoszykach takich jak „utrzymanie i naprawa mieszkania”, „materiały budowlane” czy „energia”. Ceny energii, powiązane z sektorem energetycznym, oraz koszty wytwarzania w sektorze przemysłowym często reagują na dezinflację inaczej niż na przykład żywność, więc ogólny wskaźnik potrafi maskować realne zmiany w kosztach budowy.

Jakie są przyczyny dezinflacji?

Dezinflacja rzadko pojawia się „sama z siebie”. Najczęściej jest efektem świadomej polityki pieniężnej i fiskalnej, zmian w podaży pieniądza, spowolnienia wzrostu PKB oraz zewnętrznych wstrząsów. Bank centralny, rząd, przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe wchodzą ze sobą w interakcje, które wspólnie hamują wcześniejszy wzrost cen.

Najważniejsze grupy przyczyn dezinflacji to:

• restrykcyjna polityka banku centralnego – zwłaszcza podwyżki stóp procentowych i ograniczenie dostępności kredytów,
• ograniczenie podaży pieniądza i emisji kredytu – wolniejszy przyrost gotówki i depozytów w gospodarce,
• spowolnienie aktywności gospodarczej i wzrostu PKB – słabszy popyt na dobra konsumpcyjne i inwestycyjne,
• spadek popytu wywołany niepewnością – gospodarstwa domowe i firmy tną wydatki z obawy o przyszłość,
• szoki podażowe i czynniki zewnętrzne – na przykład zmiany cen energii, kryzysy finansowe czy konflikty zbrojne wpływające na łańcuchy dostaw.

Ograniczenie podaży pieniądza i restrykcyjna polityka banku centralnego

Gdy bank centralny ogranicza podaż pieniądza w gospodarce i utrudnia dostęp do kredytu, presja na wzrost cen zaczyna słabnąć. Mniej pieniędzy krąży między firmami a konsumentami, więc trudniej jest przerzucać wyższe koszty na klientów. Popyt na dobra trwałe, mieszkania czy usługi remontowe maleje, a dynamika cen stopniowo hamuje.

Podniesienie stóp procentowych to podstawowe narzędzie walki z wysoką inflacją. Rada Polityki Pieniężnej w Polsce, podobnie jak System Rezerwy Federalnej czy Europejski Bank Centralny, podwyższając koszt pieniądza, podraża kredyty dla gospodarstw domowych i firm. W efekcie konsumpcja oraz inwestycje finansowane długiem są ograniczane, co po pewnym czasie przekłada się właśnie na dezinflację.

Wyższe stopy procentowe i bardziej restrykcyjna polityka kredytowa wpływają na inflację kilkoma kanałami:

• mniejsza dostępność kredytów hipotecznych zmniejsza liczbę kupujących mieszkania i domy, co ogranicza wzrost cen nieruchomości i usług budowlanych,
• droższy kredyt inwestycyjny hamuje nowe projekty w budownictwie i przemyśle, przez co maleje popyt na stal, beton czy instalacje,
• wyższy koszt finansowania skłania firmy do odłożenia rozbudowy parku maszynowego i nowych magazynów,
• ograniczenie zakupów na kredyt przez gospodarstwa domowe zmniejsza obroty w handlu i usługach, co utrudnia dalsze podwyżki cen.

W materiałach źródłowych jako przyczyny dezinflacji wymienia się też niewystarczającą emisję pieniądza i silne zacieśnienie kredytu. Gdy te działania są zbyt agresywne, gospodarka może nie zatrzymać się na etapie dezinflacji, lecz przejść w deflację, w której spada już nie tylko tempo wzrostu cen, ale same ceny.

Dla sektora budownictwa i nieruchomości taka restrykcyjna polityka pieniężna oznacza najpierw schłodzenie rynku kredytów hipotecznych i wstrzymywanie projektów deweloperskich. Z czasem popyt na usługi remontowe i wykończeniowe słabnie, firmy budowlane walczą o zlecenia, a ceny materiałów i robocizny zaczynają rosnąć wolniej. To właśnie praktyczny przejaw dezinflacji w tej branży.

Spowolnienie aktywności gospodarczej, szoki podażowe i czynniki zewnętrzne

Gdy wzrost PKB wyhamowuje lub pojawia się recesja, przedsiębiorstwa ograniczają inwestycje, a część gospodarstw domowych zaczyna oszczędzać zamiast wydawać. Mniejszy popyt na dobra konsumpcyjne i inwestycyjne zmusza firmy do rezygnacji z części planowanych podwyżek cen, co przyczynia się do dezinflacji nawet bez gwałtownych zmian w polityce pieniężnej.

Kryzysy finansowe, konflikty zbrojne, pandemia czy szoki cenowe na rynku ropy i gazu często wywołują najpierw falę inflacji, a dopiero później dezinflację. Gwałtowne zaburzenia podaży – jak pandemia koronawirusa czy wojna na Ukrainie – podnoszą koszty energii i transportu, co przekłada się na skok cen. Gdy gospodarka stopniowo dostosowuje się do nowych warunków, łańcuchy dostaw się odbudowują, a popyt słabnie, tempo wzrostu cen naturalnie maleje.

Do zewnętrznych czynników, które wywołały najpierw silną inflację, a potem okresy dezinflacji, należą między innymi:

• pandemia koronawirusa – ograniczenie produkcji, zerwane łańcuchy dostaw i późniejszy nadrabiany popyt podniosły ceny, a następnie, po uspokojeniu sytuacji, dynamika cen zaczęła słabnąć,
• wojna na Ukrainie – skok cen gazu, ropy i żywności w Europie, a po częściowym dostosowaniu się rynków – wyhamowanie wzrostu cen energii i surowców,
• kryzys w strefie euro i problemy Grecji – początkowo niepewność podniosła koszty finansowania, później zaś cięcia wydatków i recesja doprowadziły do ujemnej inflacji,
• kryzys finansowy 2008/2009 – załamanie kredytów i popytu, po którym wiele krajów przeszło z wysokiej inflacji do okresów bardzo niskiej inflacji, a nawet deflacji.

Kiedy spada zagregowany popyt, szczególnie na nowe inwestycje budowlane, deweloperzy wstrzymują start części projektów, a klienci odkładają remonty. Firmy z branży wykończeniowej i ogrodowej redukują marże, szukają oszczędności technologicznych, a dostawcy materiałów przestają wprowadzać agresywne podwyżki. Właśnie w taki sposób słabsza koniunktura zamienia się w dezinflację na poziomie cen usług i towarów związanych z domem.

Dla wykonawców i inwestorów pierwsze sygnały spowolnienia oraz dezinflacji to moment na korektę harmonogramów, ostrożniejsze podpisywanie długoterminowych umów ryczałtowych i dokładniejsze liczenie opłacalności inwestycji niż w okresie szybkiej drożyzny.

Jak dezinflacja wpływa na gospodarkę – wzrost, bezrobocie i dług publiczny

Zmiana dynamiki cen oddziałuje jednocześnie na tempo wzrostu PKB, sytuację na rynku pracy oraz realne obciążenie długiem państwa. Dezinflacja łagodzi szok wysokiej inflacji, ale potrafi też odsłonić problemy zadłużenia i spowolnienia inwestycji, zwłaszcza gdy trwa dłużej i zbliża się do granicy deflacji.

W ujęciu ogólnym można wskazać kilka charakterystycznych skutków dezinflacji:

• schłodzenie przegrzanej gospodarki i stabilizację cen, co ułatwia planowanie inwestycji i budżetów domowych,
• spowolnienie wzrostu PKB, bo mniejszy popyt i wyższe stopy procentowe ograniczają konsumpcję oraz nakłady inwestycyjne,
• ryzyko wzrostu bezrobocia, jeśli firmy redukują zatrudnienie w odpowiedzi na słabszą sprzedaż i niższe marże,
• spowolnienie „roztapiania” realnej wartości długu publicznego, a przy zbyt silnym schłodzeniu – wzrost ciężaru zadłużenia,
• zwiększoną podatność gospodarki na szoki, jeżeli dezinflacja przechodzi w deflację i uruchamia mechanizmy odkładania wydatków.

Jak dezinflacja oddziałuje na PKB, inwestycje i wynagrodzenia?

Umiarkowane wyhamowanie inflacji często towarzyszy spowolnieniu wzrostu PKB, ale nie musi oznaczać recesji. Produkcja i usługi dalej rosną, tylko wolniej niż w latach boomu, a przedsiębiorstwa ostrożniej podchodzą do nowych inwestycji. Mniejsza presja kosztowa pomaga im jednak lepiej kontrolować marże i planować długoterminowe projekty.

Firmy z branży budowlanej, deweloperskiej oraz producenci materiałów budowlanych w okresie dezinflacji zwykle przestawiają się z „gaszenia pożarów kosztowych” na selektywne inwestycje. Nowe linie produkcyjne, modernizacje czy zakup maszyn realizują dopiero wtedy, gdy widzą stabilizację popytu. W kapitałochłonnych branżach, takich jak sektor energetyczny czy przemysł ciężki, decyzje te są szczególnie wrażliwe na to, jak szybko słabnie inflacja.

W odpowiedzi na dezinflację przedsiębiorstwa z sektora budownictwa, wykończeń i ogrodów mogą:

• renegocjować ceny z dostawcami materiałów, wykorzystując słabszy popyt jako argument w rozmowach,
• korygować marże w ofertach, przechodząc z szybkich podwyżek na bardziej stabilny cennik z dłuższą ważnością,
• wstrzymywać duże, ryzykowne projekty deweloperskie i koncentrować się na mniejszych, szybciej rotujących inwestycjach,
• szukać oszczędności w technologii i organizacji pracy, inwestując w rozwiązania, które trwale obniżają koszty robocizny.

Na rynku pracy dezinflacja często oznacza wolniejsze podwyżki płac, a w niektórych firmach nawet czasowe „zamrożenie” stawek. Jeśli jednak inflacja spada szybciej niż rosną wynagrodzenia nominalne, realna siła nabywcza pensji może się poprawiać – za tę samą wypłatę da się kupić trochę więcej niż przy szczycie drożyzny.

Dane historyczne pokazują, że proces dezinflacji bywa bolesny, ale prowadzi do większej stabilności. W Polsce po 1990 roku inflacja spadła z 585,8 procent do jednocyfrowych wartości, a towarzyszył temu spadek dynamiki PKB i głęboka przebudowa gospodarki. W USA w 2022 roku przejście z inflacji 7,7 procent do 6,5 procent przy zaostrzaniu polityki pieniężnej Systemu Rezerwy Federalnej ilustruje, jak dezinflacja idzie w parze z ochłodzeniem rynku nieruchomości i kredytów hipotecznych, ale też z większą przewidywalnością cen.

Jak dezinflacja zmienia poziom bezrobocia i realny ciężar zadłużenia?

Gdy gospodarka zwalnia, firmy ograniczają inwestycje, a część projektów zostaje odłożona lub skasowana. W efekcie popyt na pracę może spaść, szczególnie w budownictwie, przemyśle czy usługach powiązanych z inwestycjami. Dezinflacja często idzie więc w parze z rosnącym ryzykiem, że bezrobocie nieco wzrośnie, bo liczba nowych etatów nie nadąża za liczbą osób wchodzących na rynek pracy.

Klasycznym narzędziem analizy relacji między inflacją a bezrobociem jest krzywa Phillipsa. Według niej niższej inflacji towarzyszy wyższe bezrobocie i odwrotnie. Współcześnie ten związek jest słabszy niż w połowie XX wieku, bo rynek pracy kształtują także globalizacja, automatyzacja i regulacje, jednak banki centralne nadal biorą go pod uwagę, planując tempo schładzania gospodarki.

Dezinflacja wpływa też na realny ciężar zadłużenia państwa i sektora prywatnego. Przy wysokiej inflacji dług „topnieje”, bo nominalna kwota zobowiązań zostaje spłacona pieniędzmi o coraz mniejszej wartości. W dezinflacji to „roztapianie” jest dużo wolniejsze, a przy przejściu w deflację realna wartość długu rośnie. Dotyczy to zarówno długu publicznego, jak i prywatnych kredytów hipotecznych.

Widać to na przykładzie kilku krajów:

• Polska po transformacji, gdzie dezinflacja obniżała inflację z setek do kilku procent, ale spłata starego długu zaciąganego przy wysokich stopach pozostała obciążeniem dla budżetu,
• Grecja, w której dług publiczny przekraczał 170 procent PKB, a okresy ujemnej inflacji po kryzysie zadłużeniowym podnosiły realny ciężar spłaty,
• Japonia doświadczająca długotrwałej deflacji po 1991 roku, gdzie nominalnie stabilny dług rósł realnie wraz ze spadkiem cen i słabym wzrostem,
• kraje strefy euro, które po kryzysie 2008/2009, przy niskiej inflacji, musiały zmagać się z wysokim zadłużeniem i wolniejszym „oddłużaniem się” przez wzrost nominalnego PKB.

Dla Ciebie dezinflacja może oznaczać, że państwo ma mniejsze „wsparcie” w postaci wysokiej inflacji przy spłacie własnego długu. To zwiększa ryzyko wyższych podatków lub cięć wydatków w przyszłości, także na roboty publiczne. Branża budowlana, zależna od zamówień publicznych na drogi, mosty czy infrastrukturę komunalną, odczuwa takie decyzje szczególnie mocno.

Jak dezinflacja wpływa na kredyty, oszczędności i inwestycje?

Zmiana tempa wzrostu cen bezpośrednio wpływa na relację między kosztami kredytu, opłacalnością trzymania gotówki a atrakcyjnością różnych inwestycji. Przy wysokiej inflacji korzystają głównie dłużnicy, przy deflacji – posiadacze oszczędności. Dezinflacja lokuje się pomiędzy tymi skrajnymi sytuacjami, co jest szczególnie ważne przy długoterminowych kredytach hipotecznych i inwestycjach w nieruchomości.

Realny koszt kredytów zależy od różnicy między nominalną stopą procentową a inflacją. Gdy nominalne oprocentowanie kredytu wynosi 8 procent, a inflacja 15 procent, realna stopa jest ujemna, więc dług realnie „maleje”. Jeśli inflacja spada do 6 procent, realna stopa rośnie do okolic 2 procent i kredyt zaczyna ciążyć bardziej. W dezinflacji nominalne raty często pozostają wysokie, a tempo utraty wartości pieniądza wyraźnie słabnie.

Spadek inflacji może skłonić bank centralny do zatrzymania podwyżek stóp, a w pewnym momencie – do ich obniżenia. W Polsce przełożeniem decyzji NBP i Rady Polityki Pieniężnej na rynek jest między innymi wskaźnik WIBOR, który wpływa na wysokość rat kredytów o zmiennym oprocentowaniu. Gdy inflacja maleje i stopy zaczynają być redukowane, nominalne raty kredytów mogą spaść, choć ich realny ciężar niekoniecznie zmniejsza się tak szybko, jak przy wcześniejszej inflacji.

Dla gospodarstw domowych planujących budowę domu, remont mieszkania lub zakup działki dezinflacja niesie kilka konsekwencji:

• siła nabywcza oszczędności przestaje topnieć w tak szybkim tempie jak przy dwucyfrowej inflacji,
• realna wartość długoterminowego długu może „puchnąć” szybciej, jeśli inflacja spada przy wciąż wysokich nominalnych stopach kredytów,
• dylemat między nadpłatą kredytu a inwestowaniem środków staje się trudniejszy, bo atrakcyjność różnych instrumentów zmienia się wraz z realnymi stopami procentowymi,
• budżet inwestycji budowlanej wymaga dokładniejszej analizy kosztów finansowania w czasie, a nie tylko samej ceny materiałów i robocizny.

W deflacji realna wartość długu rośnie, raty kredytów pochłaniają coraz większą część dochodów, a trudności ze spłatą stają się realnym zagrożeniem. W dezinflacji te procesy są łagodniejsze, ale idą w podobnym kierunku – środki przeznaczane na obsługę kredytu maleją realnie wolniej niż w okresie wysokiej inflacji.

Strategia oszczędzania w dezinflacji też się zmienia. Trzymanie pieniędzy w gotówce przestaje być tak niszczące jak przy inflacji 15 czy 18 procent, choć wciąż oznacza pewien ubytek realnej wartości. Część środków warto więc kierować w stronę instrumentów takich jak obligacje skarbowe indeksowane inflacją, nieruchomości na wynajem, modernizacje energetyczne domów czy długoterminowe inwestycje na rynku akcji – na przykład przez ETF. Dla ostrożniejszych inwestorów część portfela może stanowić złoto i inne metale szlachetne, choć nie generują one bieżących przepływów pieniężnych.

Przedsiębiorstwa budowlane i wykończeniowe w okresie dezinflacji muszą na nowo oceniać opłacalność inwestycji w park maszynowy, nowe technologie czy rozwój oferty. Z jednej strony słabsza inflacja stabilizuje koszty i ułatwia planowanie spłaty kredytów inwestycyjnych, z drugiej – banki często oceniają ryzyko bardziej konserwatywnie, wymagając wyższego wkładu własnego i staranniejszych prognoz przepływów pieniężnych.

Dezinflacja w Polsce i na świecie – przykłady i wnioski dla przyszłości

Zjawisko dezinflacji nie jest teoretyczną ciekawostką, lecz realnie obserwowanym procesem zarówno w Polsce, jak i w innych krajach. Analiza historycznych epizodów pomaga lepiej zrozumieć obecne zmiany cen, a także rozsądniej planować decyzje finansowe dotyczące budowy, remontów czy wyboru długości i rodzaju kredytów.

Najważniejsze przykłady dezinflacji, na których warto się skupić, to:

• Polska po 1990 roku – systematyczny spadek inflacji z kilkuset procent do niskich wartości jednocyfrowych,
• Polska po okresie wysokiej inflacji 2022–2023 – obniżka inflacji z okolic 18,4 procent do około 10 procent,
• USA w 2022 roku – spadek inflacji CPI z 7,7 procent do 6,5 procent w kilku odczytach,
• kraje rozwinięte, w tym strefa euro – przechodzenie z wysokiej inflacji po kryzysach naftowych i finansowych do epizodów bardzo niskiej inflacji,
• gospodarki wschodzące, takie jak Polska czy Chiny, które po okresach szybkiego wzrostu i podwyższonej inflacji wchodziły w fazy stopniowego hamowania dynamiki cen.

Po transformacji ustrojowej w Polsce inflacja w 1990 roku sięgnęła 585,8 procent, a w kolejnych latach stopniowo malała: 70,3 procent w 1991, 43 procent w 1992, 35,3 procent w 1993 i tak dalej, aż do niskich jednocyfrowych wartości na początku XXI wieku. W tym okresie aż w 19 na 25 lat mieliśmy do czynienia z dezinflacją. Między 2014 a 2016 rokiem pojawiła się nawet deflacja (na przykład -0,9 procent w 2015 roku), co pokazało, jak cienka bywa granica między kontrolowanym schłodzeniem cen a realnym ich spadkiem.

W ostatnich latach Polska przeszła kolejny epizod wysokiej inflacji, która w szczycie sięgnęła około 18,4 procent rok do roku. Seria podwyżek stóp procentowych NBP do poziomu 6,75 procent, działania tarcz antyinflacyjnych – w tym wprowadzenie zerowej taryfy VAT na żywność – oraz normalizacja cen części surowców doprowadziły do wyraźnej dezinflacji. Inflacja obniżyła się w okolice 10 procent, a rynek nieruchomości i kredytów hipotecznych zaczął przechodzić z fazy gorączki do spokojniejszego, choć wciąż drogiego otoczenia.

W USA dane z 2022 roku pokazały spadek inflacji CPI z 7,7 procent do 7,1 procent, a następnie do 6,5 procent. System Rezerwy Federalnej zdecydowanie podniósł stopy procentowe, co ochłodziło rynek nieruchomości i ograniczyło sprzedaż domów finansowanych kredytem. Ta ścieżka jest ciekawą analogią do sytuacji w Polsce – w obu krajach dezinflacja została osiągnięta kosztem droższego finansowania i spowolnienia w budownictwie.

Przykłady epizodów deflacyjnych, takich jak długotrwała deflacja w Japonii czy spadki cen w Grecji i niektórych krajach strefy euro, pokazują, dokąd może zaprowadzić zbyt głęboka i przedłużająca się dezinflacja. W Japonii po pęknięciu bańki aktywów w latach 90. ceny i płace przez lata stały w miejscu lub spadały, a dług publiczny rósł. W Grecji wysoka relacja długu do PKB przy deflacji utrudniała wyjście z kryzysu zadłużeniowego mimo ostrych programów oszczędnościowych.

Dla polskiej gospodarki i branży budowlanej możliwe scenariusze obejmują zarówno powrót inflacji w okolice celu 2,5 procent ±1 punkt procentowy, jak i ryzyko utrwalenia podwyższonej inflacji lub nadmiernego schłodzenia prowadzącego do deflacji. Każdy z nich oznacza inne ścieżki cen materiałów, robocizny, wartości nieruchomości oraz realnego kosztu kredytów hipotecznych, dlatego warto uważnie śledzić dane z GUS, NBP i Eurostatu.

Dla gospodarstw domowych oraz małych firm z branży budowlanej, wykończeniowej i ogrodowej praktycznym wnioskiem jest budowanie planów inwestycyjnych na kilku wariantach scenariusza inflacyjnego. Warto zestawiać terminy budów i remontów z prognozami kosztów finansowania, dbać o rozsądny wkład własny w stosunku do kredytu hipotecznego, a także regularnie aktualizować kosztorysy materiałów i usług, zamiast opierać się na wycenach sprzed okresu gwałtownej inflacji i późniejszej dezinflacji.