Czym jest podaż pieniądza i jak rozróżnia się agregaty pieniężne?

Podaż pieniądza to łączna ilość środków płatniczych w gospodarce w danym momencie, obejmująca zarówno gotówkę, jak i pieniądz na rachunkach bankowych. To właśnie jej poziom wpływa na inflację, dostępność kredytów mieszkaniowych i koszt inwestycji budowlanych. Ekonomiści mierzą tę wielkość przy pomocy tzw. agregatów pieniężnych M0, M1, M2 i M3, które różnią się płynnością. Jeśli chcesz lepiej rozumieć, skąd biorą się ceny mieszkań, materiałów i raty kredytów, przeczytaj uważnie cały tekst.

Czym jest podaż pieniądza i co obejmuje?

W statystyce makroekonomicznej podaż pieniądza opisuje całość pieniądza krążącego w gospodarce – od banknotów w portfelach po środki na kontach bankowych, które możesz wydać jednym przelewem. W tej sumie mieszczą się więc banknoty i monety w obiegu, depozyty na rachunkach bieżących, lokaty oraz część krótkoterminowych instrumentów finansowych, które można szybko zamienić na środki do płatności. Gdy taka łączna ilość rośnie szybciej niż produkcja towarów i usług, łatwiej o wzrost cen, w tym cen mieszkań, materiałów budowlanych i robocizny, a także o zmiany w dostępności i cenie kredytów potrzebnych do inwestycji czy remontu.

Aby ten zbiór łatwiej analizować, ekonomiści dzielą go na tzw. agregaty pieniężne, oznaczone symbolami M0, M1, M2 i M3. Każdy kolejny agregat obejmuje coraz szerszy zakres aktywów, ale o nieco mniejszej płynności, czyli możliwości szybkiego użycia do płatności bez strat finansowych. Najwęższa miara opiera się głównie na gotówce i rezerwach, najszersza obejmuje już także krótkoterminowe papiery wartościowe. Ten podział pomaga uchwycić, gdzie w gospodarce gromadzi się pieniądz – w portfelach, na rachunkach, czy w oszczędnościach „odłożonych na później”.

Jak ekonomiści definiują podaż pieniądza?

W ujęciu ekonomicznym podaż pieniądza to suma środków płatniczych dostępnych dla gospodarstw domowych, przedsiębiorstw i instytucji publicznych, które służą do zawierania transakcji oraz przechowywania wartości. Chodzi więc o ten pieniądz, którym faktycznie możesz zapłacić za towar, usługę, ratę kredytu albo czasowo go odłożyć jako oszczędność. Taka definicja łączy w sobie dwa zastosowania: bieżące regulowanie zobowiązań i możliwość gromadzenia majątku w formie płynnej, gotowej w razie potrzeby do wydania.

Definicje stosowane przez banki centralne w różnych krajach różnią się w detalach, ale w Polsce i w strefie euro przyjmuje się podejście zgodne z metodologią NBP i Europejskiego Banku Centralnego. W tym podejściu podkreśla się trzy funkcje pieniądza: środek wymiany (używany przy zakupach), jednostka rozrachunkowa (w złotych i euro zapisuje się ceny i kontrakty) oraz środek tezauryzacji (narzędzie przechowywania wartości w czasie). Do podaży pieniądza zalicza się więc te aktywa, które te funkcje realnie spełniają.

Jakie rodzaje pieniądza wchodzą do podaży pieniądza?

W ramach podaży pieniądza wyróżnia się kilka rodzajów aktywów. Obejmuje ona pieniądz gotówkowy w obiegu, czyli banknoty i monety, pieniądz bezgotówkowy w formie depozytów na rachunkach bankowych, różnego typu depozyty terminowe oraz inne płynne instrumenty finansowe zbliżone funkcją do pieniądza. Dla zwykłego użytkownika to w praktyce suma tego, co ma w portfelu, na rachunku osobistym, na lokacie i w prostych produktach krótkoterminowego oszczędzania.

W uproszczeniu można to przedstawić tak:

• Pieniądz gotówkowy – banknoty i monety w obiegu, czyli te, które wyszły już z kas banków i znajdują się w portfelach osób prywatnych lub kasach przedsiębiorstw. Dla firmy budowlanej będzie to na przykład bilon i banknoty w kasetce na wypłaty dla pracowników fizycznych.
• Pieniądz bezgotówkowy – środki na depozytach bieżących, z których możesz płacić kartą, przelewem lub BLIK‑iem. To Twój rachunek osobisty oraz konto firmowe, z którego przedsiębiorca budowlany opłaca faktury za cement, stal czy usługi podwykonawców.
• Depozyty terminowe – lokaty i inne formy oszczędzania o ustalonym terminie zapadalności. Osoba prywatna może trzymać na lokacie środki „odłożone na remont”, a wykonawca robót budowlanych lokuje wolne środki z kontraktów, które będą potrzebne dopiero za kilka miesięcy.
• Krótkoterminowe instrumenty rynku pieniężnego – np. bony i krótkoterminowe papiery dłużne banków, jednostki funduszy rynku pieniężnego czy umowy z przyrzeczeniem odkupu. Deweloper może w ten sposób ulokować większą nadwyżkę gotówki między jedną a kolejną inwestycją mieszkaniową.

Im łatwiej dany instrument zamienić na gotówkę lub wykorzystać do płatności bez strat, tym bliżej mu do „rdzenia” podaży pieniądza. Stąd różne agregaty różnią się zakresem ujętych tu form oszczędzania i płatności.

Kto mierzy podaż pieniądza w Polsce i jak często?

Za pomiar podaży pieniądza w Polsce odpowiada Narodowy Bank Polski, a konkretnie Departament Statystyki, którego jednym z zastępców dyrektora jest Jacek Kocerka – autor popularnych objaśnień agregatów pieniężnych publikowanych w serwisie „Obserwator Finansowy”. Zespół ten zbiera dane z sektora bankowego, klasyfikuje je zgodnie z zasadami Europejskiego Banku Centralnego i na tej podstawie wylicza wartości poszczególnych agregatów.

NBP publikuje informacje o podaży pieniądza regularnie, zwykle raz w miesiącu, w takich zestawieniach jak „Podaż pieniądza M3” czy szersza „Statystyka pieniądza i bankowości”. Dane są udostępniane z kilkutygodniowym opóźnieniem w stosunku do miesiąca, którego dotyczą, bo banki muszą najpierw zamknąć sprawozdania, a bank centralny je zweryfikować i zagregować.

Takie statystyki to ważne źródło informacji dla ekonomistów, analityków rynku nieruchomości, firm budowlanych oraz inwestorów indywidualnych. Śledząc dynamikę podaży pieniądza, możesz ocenić dostępność finansowania inwestycji, ryzyko przyszłych zmian stóp procentowych oraz to, czy gospodarka wchodzi w fazę ożywienia, schłodzenia, czy wręcz przegrzania – co bezpośrednio odbija się na Twoich kosztach budowy, remontu albo zakupu mieszkania.

Jak działają agregaty pieniężne M0 i M1?

Najprostsze miary podaży pieniądza, czyli tzw. baza monetarna i jej rozszerzenie, obejmują najbardziej płynne formy pieniądza. Pierwsza skupia się na gotówce i rezerwach banków w banku centralnym, druga dodaje do tego pieniądz na rachunkach bieżących, którym płacisz na co dzień. To właśnie te agregaty najczęściej pojawiają się w dyskusjach o „ilości pieniądza w gospodarce”.

Co zalicza się do agregatu M0 czyli bazy monetarnej?

Najwęższa miara podaży, nazywana często bazą monetarną, obejmuje przede wszystkim gotówkę w obiegu, czyli banknoty i monety, które wyszły już z kas banków i krążą między gospodarstwami domowymi a przedsiębiorstwami. Drugim składnikiem są rezerwy banków komercyjnych na rachunkach w NBP, w tym obowiązkowe rezerwy, które każda instytucja finansowa musi utrzymywać w banku centralnym.

Banknoty i monety, które leżą jeszcze w sejfach banków lub w magazynach takich instytucji jak Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych, nie są na tym etapie zaliczane do podaży pieniądza. Dopiero w chwili, gdy zostaną wypłacone klientom albo użyte przez bank w rozliczeniach, wchodzą do statystyk jako pieniądz w obiegu. Do tego czasu są jedynie zapasem potencjalnej gotówki.

W czerwcu 2024 r. pieniądz gotówkowy w obiegu wyniósł 380 570,5 mln zł. To ogromna kwota z punktu widzenia pojedynczego gospodarstwa domowego, ale w skali całej gospodarki jest ona wyraźnie mniejsza niż wartości szerszych agregatów, które obejmują także depozyty na rachunkach bankowych oraz lokaty.

Znaczenie tej podstawowej miary jest duże dla stabilności systemu bankowego. Wysokość rezerw w NBP określa, jakie są techniczne możliwości udzielania kredytów i jakie jest bezpieczeństwo depozytów klientów w razie nagłego wzrostu wypłat gotówki. Baza monetarna jest w dużej mierze kształtowana bezpośrednio przez bank centralny, który może emitować nową gotówkę lub prowadzić operacje wpływające na poziom rezerw banków.

Skupienie się wyłącznie na ilości gotówki w obiegu (bazie monetarnej) zaniża obraz „ilości pieniądza”, bo większość rozliczeń za mieszkania, materiały budowlane czy usługi wykonawców odbywa się dziś bezgotówkowo i widać je dopiero w szerszych agregatach.

Jak zbudowany jest agregat M1 i czym różni się od M0?

Szerszą miarą podaży jest agregat, który do bazy monetarnej dodaje depozyty bieżące. Obejmuje on zarówno gotówkę w obiegu, jak i środki na rachunkach, z których można płacić natychmiast – chodzi o konta osobiste, rachunki firmowe czy inne rachunki płatnicze o bardzo wysokiej płynności. To w praktyce ten pieniądz, którym codziennie posługujesz się przy zakupach czy opłacaniu faktur.

Najważniejsze składniki tej miary to:

• gotówka w obiegu poza kasami banków,
• depozyty bieżące gospodarstw domowych – rachunki osobiste, konta wspólne, rachunki oszczędnościowo‑rozliczeniowe,
• depozyty bieżące przedsiębiorstw, w tym rachunki firm budowlanych, deweloperów i podwykonawców,
• inne rachunki płatnicze o wysokiej płynności, np. konta powiązane z kartami przedpłaconymi czy niektórymi portfelami elektronicznymi.

Główna różnica między bazą monetarną a tym agregatem polega na tym, że pierwszy obejmuje głównie fizyczną gotówkę i rezerwy banków, podczas gdy drugi mierzy pieniądz faktycznie używany na co dzień w transakcjach. To z tej szerzej definiowanej puli pochodzą przelewy za materiały budowlane, wynagrodzenia dla ekip remontowych czy płatności kartą w marketach z wyposażeniem domu.

Według danych z ostatnich lat wartość tego agregatu była przeciętnie około pięciokrotnie wyższa niż wartość miary opartej głównie na gotówce. Tę różnicę tłumaczy rozwój bankowości elektronicznej, powszechność rachunków bankowych i płatności kartą, a także proces kreacji pieniądza przez banki komercyjne poprzez akcję kredytową.

Zmiany w tej miarze są dla gospodarki, a zwłaszcza dla sektora budowlanego i rynku nieruchomości, szczególnie ważne. Gdy jego dynamika przyspiesza, rośnie płynność finansowa gospodarstw domowych i firm, łatwiej o sfinansowanie zakupu mieszkania, wykończenia domu czy dużej modernizacji. Spowolnienie wzrostu bywa sygnałem, że banki ostrożniej udzielają kredytów, a konsumenci i przedsiębiorcy ograniczają bieżące wydatki.

Jakie cechy mają agregaty pieniężne M2 i M3?

Kolejne miary podaży pieniądza obejmują stopniowo coraz mniej płynne formy oszczędności i instrumentów finansowych. To już nie tylko pieniądz do natychmiastowych płatności, ale także środki „odłożone na później”: lokaty, rachunki oszczędnościowe i krótkoterminowe papiery wartościowe, które nadal mogą wrócić do obiegu i finansować inwestycje, choć czasem wymaga to dodatkowych formalności lub utraty części odsetek.

W przypadku szerzej definiowanej miary typowo obejmuje się:

• całość środków w najwęższej płynnej miarze,
• depozyty terminowe do określonego czasu zapadalności, często do 2 lat,
• lokaty o stałym terminie, w tym oszczędności „na mieszkanie” albo na generalny remont,
• rachunki oszczędnościowe, z których można wypłacić środki, ale zwykle z ograniczoną liczbą bezpłatnych przelewów.

Pieniądz zaliczany do tej miary jest więc mniej płynny niż środki na zwykłych rachunkach bieżących. Aby wykorzystać lokatę na pokrycie kosztu zakupu działki czy wkładu własnego do kredytu hipotecznego, trzeba często zerwać umowę, udać się do banku lub zgodzić się na utratę części odsetek. Przy planowaniu dużych wydatków inwestycyjnych taka różnica między „pieniędzmi w kieszeni” a środkami na lokatach ma duże znaczenie.

Najs szersza miara podaży pieniądza do wspomnianego już zbioru dodaje krótkoterminowe instrumenty finansowe, które emitują przede wszystkim banki i instytucje finansowe. Chodzi m.in. o:

• krótkoterminowe papiery dłużne banków (np. certyfikaty depozytowe),
• jednostki funduszy rynku pieniężnego,
• umowy z przyrzeczeniem odkupu (transakcje repo) zawierane na krótki termin,
• inne bardzo płynne, lecz mniej popularne wśród gospodarstw domowych instrumenty rynku pieniężnego.

W polskich warunkach ta najszersza miara jest zazwyczaj bardzo zbliżona do węższej. Od stycznia 2020 r. średnia różnica między nimi wynosiła zaledwie około 0,5 proc., co dobrze pokazuje, że dodatkowe, najmniej płynne aktywa nie są masowo wykorzystywane przez typowe gospodarstwa domowe. W praktyce analitycy częściej skupiają się więc na miarze obejmującej lokaty i oszczędności niż na tej absolutnie najszerszej.

Jak kreacja pieniądza przez banki komercyjne i państwo wpływa na agregaty pieniężne?

W debacie publicznej często mówi się o „dodruku pieniądza”, mając na myśli fizyczne drukowanie banknotów przez instytucję taką jak Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych. W praktyce ten element to tylko niewielka część procesu, który ekonomiści nazywają kreacją pieniądza. Główną rolę odgrywają tu banki komercyjne, które, udzielając kredytów, tworzą nowe depozyty, oraz państwo, finansujące się poprzez emisję obligacji skarbowych.

Gdy bank przyznaje kredyt hipoteczny na budowę domu albo linię kredytową dla przedsiębiorstwa budowlanego, nie przenosi zazwyczaj gotówki z innego konta. Zapisuje na rachunku klienta nowy depozyt, który wcześniej nie istniał. Każdy nowy kredyt staje się więc czyimś depozytem, a tym samym zwiększa szeroko rozumianą podaż pieniądza – w pierwszej kolejności w zbiorze najbardziej płynnych środków, a z czasem także w miarach obejmujących lokaty i inne formy oszczędzania.

Można wyróżnić kilka rodzajów kredytów, które w różny sposób wpływają na agregaty pieniężne:

• kredyty mieszkaniowe dla gospodarstw domowych – zwiększają depozyty sprzedających mieszkania oraz firm budowlanych,
• kredyty inwestycyjne dla przedsiębiorstw, w tym z branży budowlanej – podnoszą stan środków na rachunkach firm realizujących projekty,
• kredyty krótkoterminowe w rachunku bieżącym – zasilają najbardziej płynne formy pieniądza używane do bieżących rozliczeń,
• kredyty dla sektora publicznego – często przekładają się na wyższe depozyty firm wykonujących inwestycje infrastrukturalne czy remonty budynków publicznych.

Bank centralny tworzy pieniądz w nieco inny sposób – przede wszystkim poprzez operacje z bankami komercyjnymi. Udzielając im płynności, skupując od nich aktywa finansowe lub prowadząc operacje otwartego rynku, wpływa bezpośrednio na bazę monetarną, a więc najwęższy agregat. Pośrednio, przez wpływ na możliwości udzielania kredytów, te działania kształtują także wielkość bardziej płynnych i szerokich miar podaży.

Państwo oddziałuje na podaż pieniądza poprzez emisję obligacji skarbowych, którymi finansuje deficyt budżetowy. Gdy rząd zaciąga dług, wypłaca środki firmom i osobom sprzedającym towary i usługi sektorowi publicznemu, a także podmiotom, które odkupiły od niego obligacje. Te płatności stają się depozytami w bankach i podnoszą przede wszystkim wartości szerszych miar obejmujących oszczędności i krótkoterminowe instrumenty finansowe.

Ciekawie wypada zestawienie gotówki w obiegu z zadłużeniem sektora rządowego. W czerwcu 2024 r. pieniądz gotówkowy w obiegu to 380 570,5 mln zł, podczas gdy zadłużenie netto sektora instytucji rządowych stopnia centralnego sięgnęło 388 894,7 mln zł. Oznacza to, że skala finansowania państwa długiem może wpływać na szeroką podaż pieniądza nawet silniej niż sam „druk” banknotów przez NBP.

Szybki wzrost akcji kredytowej – na przykład boom kredytów hipotecznych lub kredytów dla deweloperów – powiększa wartości szerokich agregatów, co w kolejnych latach często przekłada się na wzrost cen nieruchomości, materiałów budowlanych i kosztów realizacji inwestycji.

Jak podaż pieniądza i agregaty pieniężne wpływają na inflację?

Gdy podaż pieniądza rośnie szybciej niż produkcja dóbr i usług, więcej środków konkuruje o tę samą ilość towarów. Dochodzi wtedy do sytuacji, w której „za dużo pieniądza goni za małą ilością dóbr”, co sprzyja wzrostowi cen. Dotyczy to zarówno żywności i usług, jak i materiałów budowlanych, robocizny oraz mieszkań czy domów jednorodzinnych.

Poszczególne agregaty mają różne znaczenie dla inflacji konsumenckiej:

• najbardziej płynne środki przeznaczone do natychmiastowych wydatków – silnie powiązane z bieżącą konsumpcją i popytem na usługi remontowe,
• oszczędności w lokatach i na rachunkach oszczędnościowych – mogą szybko wrócić do obiegu, jeśli gospodarstwa domowe uznają, że lepiej wydać pieniądze, niż trzymać je na koncie,
• najwęższa miara oparta głównie na gotówce – ważna dla stabilności systemu i obiegu banknotów, ale nie oddaje pełnej skali pieniądza, który wpływa na ceny w sklepach i na rynku nieruchomości.

W przeszłości banki centralne próbowały ograniczać inflację, sterując bezpośrednio tempem wzrostu podaży pieniądza. Ustalano docelowe tempo wzrostu wybranej miary i próbowano tak prowadzić operacje, aby gospodarka nie „przegrzała się” zbyt szybkim przyrostem środków. Okazało się jednak, że trudno wskazać jeden agregat, który zawsze najlepiej opisuje presję inflacyjną, zwłaszcza gdy to sektor prywatny poprzez kredyty tworzy znaczną część pieniądza.

Obecnie banki centralne, w tym NBP, koncentrują się na kontroli inflacji za pomocą stóp procentowych. Agregaty pieniężne traktuje się jako ważne źródło informacji o stanie gospodarki, ale nie jako bezpośredni cel polityki pieniężnej. Zmiany podaży pomagają zrozumieć, czy rośnie popyt na kredyt, czy gospodarstwa domowe zwiększają oszczędności, czy raczej decydują się je wydawać.

Nagły, silny wzrost najbardziej płynnej miary może sygnalizować pozytywny szok konsumpcyjny – ludzie więcej wydają, częściej korzystają z finansowania, rośnie liczba transakcji, w tym zakupów mieszkań i zleceń remontowych. Z kolei wyraźny wzrost najszerszej miary względem węższych może sugerować wzrost oszczędności gospodarstw domowych na „czarną godzinę”, a więc ostrożność i obawy o przyszłą sytuację gospodarczą.

Dla inwestorów budowlanych i właścicieli domów obserwowanie dynamiki szerokich agregatów oraz inflacji może być sygnałem, czy warto przyspieszyć remont lub zakup działki przed potencjalnymi podwyżkami cen materiałów i ewentualnym wzrostem rat kredytów.

Jak bank centralny wykorzystuje agregaty pieniężne w polityce pieniężnej?

Głównym narzędziem, którym bank centralny wpływa na gospodarkę, są stopy procentowe. Na ich podstawie kształtuje się koszt kredytów i oprocentowanie depozytów. Równocześnie NBP uważnie śledzi zmiany w poszczególnych agregatach pieniężnych, traktując je jako „mapę”, która pokazuje, gdzie przyrasta pieniądz – w konsumpcji, inwestycjach czy oszczędnościach.

Informacje o podaży pieniądza są wykorzystywane m.in. do:

• oceny tempa kredytowania gospodarstw domowych i firm – szybki wzrost płynnych środków może wskazywać na silne pobudzenie popytu,
• monitorowania przepływu oszczędności między rachunkami bieżącymi a lokatami i instrumentami rynku pieniężnego,
• identyfikowania potencjalnych baniek spekulacyjnych, np. na rynku nieruchomości, gdy środki w agregatach szybko rosną wraz z cenami mieszkań,
• analizy wpływu zmian stóp procentowych na zachowania oszczędzających i kredytobiorców.

Zmiany stóp procentowych oddziałują na strukturę podaży pieniądza w prosty sposób. Gdy NBP podnosi stopy, rośnie oprocentowanie lokat, więc atrakcyjniejsze staje się przenoszenie środków z rachunków bieżących do form oszczędzania zaliczanych do szerszych miar. Wyższy koszt kredytu zniechęca też do nadmiernego zadłużania się. Przy obniżkach stóp rośnie skłonność do wydawania pieniędzy i inwestowania, a część oszczędności wraca z lokat na konta, z których łatwiej finansować zakupy i projekty budowlane.

Ten mechanizm dobrze widać w sektorze budowlanym i na rynku mieszkaniowym. Wyższe stopy procentowe oznaczają droższe kredyty hipoteczne i inwestycyjne, więc popyt na mieszkania słabnie, a część planowanych budów lub remontów jest odkładana. Niższe stopy zachęcają do zaciągania kredytów, przyspieszają sprzedaż mieszkań i zwiększają liczbę zleceń dla ekip wykończeniowych, co z kolei wpływa na zapotrzebowanie na pracowników i materiały.

Jeśli bank centralny widzi, że najszybciej rosną agregaty związane z kredytami mieszkaniowymi i finansowaniem deweloperów, może zareagować wcześniej – na przykład podnosząc stopy procentowe lub wydając rekomendacje ostrożniejszego udzielania kredytów. W ten sposób próbuje ograniczyć ryzyko przegrzania rynku nieruchomości i gwałtownego wzrostu długów gospodarstw domowych.

Agregaty pieniężne nie są dziś bezpośrednim celem działań NBP, ale pełnią rolę systemu wczesnego ostrzegania. Pokazują, czy pieniądz gromadzi się głównie w bieżącej konsumpcji, inwestycjach czy oszczędnościach, a więc jakie mogą być przyszłe skutki dla inflacji oraz dla kosztu finansowania budowy domu, większego remontu albo zakupu nieruchomości.