Społeczna odpowiedzialność w sektorze MŚP

Najczęściej społeczną odpowiedzialnością biznesu zainteresowane są duże firmy. Jednak w związku z tym, że małe i średnie przedsiębiorstwa odgrywają dominującą rolę w polskiej gospodarce, również one powinny zaangażować się w realizację koncepcji CSR.

W dobie rosnącej troski o stan środowiska przyrodniczego także od małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) należy oczekiwać poprawy ich relacji z otaczającą przyrodą. Stanowi to ważny element społecznej odpowiedzialności biznesu (ang. Corporate Social Responsibility – CSR), gdyż zgodnie z antropocentrycznym spojrzeniem na te kwestie przyrodę chronimy dla nas samych.

Początkowo zainteresowanie społeczną odpowiedzialnością biznesu demonstrowały zwłaszcza wielkie korporacje. Jednak biorąc pod uwagę znaczenie sektora małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), warto zastanowić się, jak zainteresować je CSR. Na ogół przedsiębiorstwa te, dysponując skromnymi środkami finansowymi, nie biorą pod uwagę możliwości angażowania się w dodatkowe działania, uznając, że codzienna walka o utrzymanie się na rynku jest już wystarczająco absorbująca. Wielu przedsiębiorców ma wciąż nikłe pojęcie o kwestiach ekologicznych, choć rozrastające się przepisy prawne coraz ciaśniej oplatają różnymi rygorami, budząc w wielu przypadkach uzasadnione obawy, że oznacza to wzrost kosztów prowadzenia działalności gospodarczej. Można jednak wskazać szereg obszarów, w których kryją się szanse na osiąganie korzyści typu eko-eko, czyli jednocześnie w sferze ekologicznej i ekonomicznej.

W literaturze przedmiotu można spotkać dziesiątki definicji społecznej odpowiedzialności biznesu. Ze względu na znaczny wpływ regulacji UE na funkcjonowanie przedsiębiorstw, również w sferze ochrony środowiska przyrodniczego i szerzej CSR, przyjmiemy definicję Komisji Europejskiej: „Przedsiębiorstwo zachowuje się w sposób społecznie odpowiedzialny, kiedy dobrowolnie uwzględnia problematykę społeczną i ekologiczną w swojej działalności komercyjnej i w stosunkach z swoimi interesariuszami”.

Aspekty środowiskowe w CSR

Działaniu przedsiębiorstw na rzecz CSR służy wdrożenie tzw. zrównoważonej produkcji. Właściwe dla niej kategorie obejmują sześć elementów: zużycie energii i materiałów, środowisko przyrodnicze, sprawiedliwość społeczną, społeczny rozwój, ekonomiczną wydajność, pracowników, i produkt. Przedsiębiorstwo, które dąży do działania w sposób bardziej zrównoważony, musi uwzględnić wszystkie te elementy.

Choć formy i zakres ingerencji w środowisko są bardzo zróżnicowane, to prowadzenie każdej działalności gospodarczej jest związane z wywieraniem presji na środowisko przyrodnicze. W związku z tym wszystkie przedsiębiorstwa powinny określić charakter swoich relacji z otoczeniem przyrodniczym i zidentyfikować tzw. znaczące aspekty środowiskowe.

Pomocne może być uwzględnienie trzech następujących kwestii.

Po pierwsze, wszystkie przedsiębiorstwa korzystają z dóbr i usług środowiskowych. Środowisko dostarcza surowce i materiały, które są następnie przetwarzane w procesach produkcyjnych. Część zasobów ma charakter odnawialny, co przy respektowaniu tempa naturalnej zdolności do odtwarzania gwarantuje trwały do nich dostęp. Zasoby nieodnawialne mogą natomiast ulec wyczerpaniu. Do niedawna kwestią powszechnie ignorowaną była rola usług środowiskowych. Tymczasem w niektórych rodzajach produkcji odgrywają one

kluczową rolę, np. w sadownictwie i ogrodnictwie zapylanie drzew i krzewów przez owady. Do usług środowiskowych zaliczamy także asymilację zanieczyszczeń (np. dwutlenku węgla w procesie fotosyntezy) czy ochronę przed szkodliwym promieniowaniem UV przez warstwę ozonową.

Po drugie, przedsiębiorstwa ze środowiskiem przyrodniczym może łączyć relacja władzy. Wynika ona z jego zdolności do eksploatacji bogactw i przekształcania środowiska zgodnie ze swoją wolą i potrzebami.

Po trzecie, pojawić się również może relacja efektu wtórnego, który towarzyszy działalności przedsiębiorstw w sposób przez nie niezamierzony. Oddziaływanie to może mieć charakter strukturalny lub patologiczny. Przykładowo konsekwencją rozwoju motoryzacji jest budowa sieci dróg i stacji paliw, a rozwoju lotnictwa – budowa lotnisk, wież radarowych i wytyczanie korytarzy powietrznych. Jest to efekt strukturalny. Hałas, emisja spalin przez samochody i samoloty są przykładem patologicznego efektu wtórnego.

„Od kołyski po grób”

Z punktu widzenia dążenia do minimalizacji negatywnych oddziaływań na środowisko przyrodnicze w centrum uwagi przedsiębiorcy powinien pozostawać produkt. Do jego badania można wykorzystać analizę ekologicznego cyklu życia (ang. Life Cycle Assessment). Prawidłowo przeprowadzona obejmuje wszystkie związki produktu ze środowiskiem „od kołyski po grób”, czyli od momentu projektowania, poprzez fazy produkcji i użytkowania, aż po utylizowanie (składowanie) odpadów zarówno poprodukcyjnych, jak i pokonsumpcyjnych. Konieczna jest identyfikacja obciążeń środowiska na wszystkich tych etapach, co oznacza uwzględnianie takich kwestii jak: pozyskiwanie surowców, zużycie energii, surowców i materiałów w procesie produkcji, zużycie energii na potrzeby transportu we wszystkich fazach produkcji, dystrybucji i utylizacji, możliwość włączenia do recyklingu po zakończeniu użytkowania itp.

Aby ułatwić włączenie ochrony środowiska do poprawy wyników działania przedsiębiorstwa, zarówno w odniesieniu do kwestii ekologicznych, jak i ekonomicznych, posłużyć się można specjalnie opracowanymi wskaźnikami. Kilka przykładów odnoszących się do wybranych aspektów zrównoważonej produkcji, które dość powszechnie występują w różnych cyklach produkcyjnych, zawiera tabela.

Przykłady wskaźnikowej analizy aspektów środowiskowych w procesie zrównoważonej produkcji

Aspekt zrównoważonej produkcji
Cele ogólne
Przykładowe wskaźniki
Oszczędzanie energii, surowców i materiałów
Zmniejszenie zużycia energii
Zmniejszenie zużycia danego surowca
Zmniejszenie zużycia wody
Wzrost użycia surowców pochodzących z recyklingu
1.     Zużycie energii na jednostkę wyrobu.
2.     Zużycie danego surowca na jednostkę wyrobu.
3.     Całkowite zużycie wody w ciągu roku.
4.     Procentowy udział surowca z recyklingu w zużyciu tego surowca ogółem.
Dbałość o środowisko naturalne z włączeniem ludzkiego zdrowia
Zmniejszenie ilości wytwarzanych odpadów nienadających się do recyklingu
Redukcja emisji gazów cieplarnianych
Redukcja emisji gazów odpowiedzialnych za kwaśne depozycje (SO2 i NOx)
Eliminacja z procesu produkcyjnego substancji niebezpiecznych dla zdrowia pracowników
1.     Ilości wytwarzanych. zanieczyszczeń płynnych (m3), gazowych (t) i stałych (t lub m3).
2.     Obniżenie emisji gazów cieplarnianych w stosunku do poprzedniego roku (%).
3.     Obniżenie emisji gazów SO2 i NOx w stosunku do poprzedniego roku (%).
4.     Liczba lub % pracowników narażonych na obecność substancji niebezpiecznych w procesie produkcji.
Produkt
Zapewnienie nowoczesności wyrobów
Zmniejszenie presji wyrobów na środowisko
Poprawa jakości wyrobów w celu wyeliminowania reklamacji i zwrotów
1.       Odsetek wyrobów produkowanych w niezmieniony sposób dłużej niż 5 lat (%).
2.       Zużycie energii/wody/surowców na jednostkę wyrobu.
3.       Ograniczenie ilości wytwarzanych odpadów (kg lub %).
Źródło: opracowanie własne na podstawie literatury.

Poszukując rozwiązań przydatnych dla MŚP, należy wziąć pod uwagę skromne możliwości finansowe tych podmiotów gospodarczych, ograniczające inwestowanie w nowe technologie, rozwój nowych produktów, czy kosztowne procedury certyfikacyjne. Z tego względu za najbardziej obiecujące należy uznać te działania zbieżne ze zrównoważoną produkcją, a tym samym z CSR, które pozwolą dodatnio oddziaływać na wynik finansowy przedsiębiorstwa. Z podanych w tabeli przykładów do tej grupy można zaliczyć wszystkie inicjatywy, które służą oszczędnościom „na wejściu”, czyli zmniejszeniu zużycia energii, surowców i materiałów, gdyż pozwalają jednocześnie obniżyć koszty produkcji. Dodatkowo pozwalają osiągnąć oszczędności „na wyjściu”, czyli zmniejszyć ilość generowanych odpadów (stałych, płynnych i gazowych), co z kolei prowadzi do redukcji kosztów związanych z opłatami i ewentualnymi karami ekologicznymi. Oprócz tego pozwalają poprawić jakość produktów, gdyż ograniczenie ilości braków i liczby reklamacji służy zmniejszeniu ilości odpadów i uniknięciu kosztów związanych z naprawami gwarancyjnymi. Ponadto istotne są też działania, prowadzące do eliminowania z procesów produkcji czynników niebezpiecznych, które mogą być przyczyną awarii i zagrożeń dla zdrowia i życia pracowników oraz lokalnej społeczności oraz środowiska przyrodniczego.

Są to zatem inicjatywy związane bezpośrednio lub pośrednio z klasycznymi aspektami ochrony środowiska oraz BHP, które powinny być przedmiotem zainteresowania każdego przedsiębiorcy. Zachętą do włączenia myślenia o kwestiach ekologicznych powinno być z jednej strony poszukiwanie oszczędności, a z drugiej poczucie odpowiedzialności za dobro wspólne, jakim jest środowisko przyrodnicze.

Wpływ MŚP, bardziej lokalny niż globalny, jest w tym przypadku znaczący.

Aspekty środowiskowe a zarządzanie

Lista inicjatyw związanych z zarządzaniem, które zostały opracowane z myślą o poprawie relacji przedsiębiorstwa ze środowiskiem przyrodniczym, jest długa i obejmuje działania o zróżnicowanym zakresie i stopniu formalizacji. Należą do nich m.in podnoszenie eko-efektywności, ekologiczna analiza cyklu życia, audyty ekologiczne, wdrażanie systemów zarządzania środowiskowego (ISO 14001, EMAS), raportowanie, ekoetykietowanie oraz wdrażanie etycznych kodeksów postępowania. Z punktu widzenia MŚP godne rekomendacji są wszelkie działania wspierające rozwój świadomości ekologicznej w powiązaniu z wdrażaniem konkretnych rozwiązań dopasowanych do indywidualnych potrzeb i możliwości. Pewne nadzieje można wiązać również z upowszechnieniem w Polsce inicjatywy UE dotyczącej wdrażania krajowego systemu ekozarządzania i audytu (EMAS). Sejm 15 lipca br. przyjął nową ustawę w tej sprawie, która po pomyślnym zakończeniu ścieżki legislacyjnej ma zastąpić Ustawę z 12 marca 2004 r. (DzU z 2004 r. nr 70, poz. 631, z późn. zm.) W ten sposób do polskiego porządku prawnego zostanie włączone Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) 1221/2009 z 25 listopada 2009 r. w sprawie dobrowolnego udziału organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS). Dotychczasowe mizerne efekty związane z rejestracją w systemie EMAS tłumaczyć można nikłą wiedzą na ten temat oraz słabym zaangażowaniem władz różnych szczebli w propagowanie wdrażania ekozarządzania w polskich przedsiębiorstwach. Pomoc w tym zakresie jest potrzebna, zwłaszcza w sektorze MŚP, dla którego przewidziano bardzo korzystne rozwiązania finansowe, związane z włączeniem się do systemu. Za zasadne należy uznać wszelkie formy wsparcia sektora MŚP, zwłaszcza szkolenia i doradztwo, w zakresie upowszechniania dobrych praktyk służących minimalizacji oddziaływań na środowisko poprzez oszczędne gospodarowanie zasobami naturalnymi i podnoszenie bezpieczeństwa ekologicznego procesów produkcyjnych, gdyż jest to najlepsza droga do osiągnięcia podwójnie efektywnych rozwiązań typu eko-eko.

prof. nadzw. dr hab. Małgorzata Burchard-Dziubińska, Katedra Ekonomii Rozwoju, Uniwersytet Łódzki

Opublikowano: Ecomanager Numer 9/2011 (18)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *