Ślad węglowy czy LCA?

Istnieją różne sposoby określania ekologiczności wyrobów i komunikowania tego na rynku. Należą do nich środowiskowa ocena cyklu życia (LCA) i ślad węglowy (CFP). W obu przypadkach informacja o oddziaływaniu na środowisko może podążać za wyrobem na rynek i towarzyszyć mu niemal jak metka czy instrukcja obsługi.

Z punktu widzenia ochrony środowiska można założyć, że w zasadzie każda aktywność człowieka niesie za sobą określone konsekwencje środowiskowe, jeśli nie bezpośrednie, to na pewno pośrednie. Dotyczy to nie tylko działalności gospodarczej i przyjmowanych wzorców produkcji, ale także codziennego życia ludzi i podejmowanych przez nich decyzji w zakresie żywienia, ubierania się, ogrzewania budynków mieszkalnych, postępowania z odpadami itp. Warto mieć świadomość tego, że owa moc sprawcza może działać zarówno anty-, jak i proekologicznie. O ile bowiem strony podażowa i popytowa rynku mają siłę sprawczą wywoływania negatywnej presji środowiskowej, o tyle mają także siłę sprawczą w zakresie poprawy jakości środowiska. Z tej właśnie przyczyny dużego znaczenia nabierają obecnie działania Unii Europejskiej w kierunku zazieleniania wzorców produkcji i konsumpcji. Przeprowadzone w 2011 r. przez CBOS badania obejmujące zachowania proekologiczne Polaków1 wykazały, że niemal 80% z 1002 ankietowanych osób utożsamia się (nawet jeśli nieświadomie) z ideą „tyranii małych decyzji”, bowiem na pytanie, czy ich codzienne życie ma wpływ na stan środowiska, odpowiedzieli: „tak, mam wpływ – poprawa bądź degradacja środowiska naturalnego wynika z sumy działań wszystkich ludzi, a zatem i moich”. Wskazuje to na istnienie potencjału dla inicjatyw producentów, polegających na włączaniu informacji środowiskowej do zestawu zasadniczych informacji o produkcie trafiających z nim na rynek.

Zakładając, że zarówno producenci, jak i konsumenci mają wolę włączenia kwestii ekologicznych w swoje modele produkcyjne i konsumpcyjne, pojawiają się dwie kwestie, które można by sprowadzić do dwóch pytań (rys. 1).

Rys. 1. Kwestie ekologiczne w modelach produkcyjnych i konsumpcyjnych

Rys. 1. Kwestie ekologiczne w modelach produkcyjnych i konsumpcyjnych

Informacja środowiskowa

Dowodem na istnienie inicjatyw włączania kwestii środowiskowych w zakres zasadniczych informacji o produkcie może być dokument CEN Guide 4:2008 (PKN-CEN Guide 2009), stanowiący „Przewodnik dotyczący uwzględniania aspektów środowiskowych w normach wyrobu”.Z drugiej strony istotą wszystkich działań, takich jak zintegrowana polityka produktowa (ZPP), zarządzanie cyklem życia wyrobów (LCM), zazielenianie zamówień publicznych (GPP), systemy zarządzania środowiskowego zorientowane na produkty (POEMS), jest zogniskowanie uwagi na wyrobach i zebranie informacji o aspektach środowiskowych, występujących w ich cyklach życia oraz dokonywanie ich prośrodowiskowego udoskonalenia.

Jeśli więc zostaje podjęty trud oceny i/lub udoskonalenia wyrobów, to racjonalne wydaje się, aby ta informacja podążała za nimi na rynek i stała się czymś tak nieodłącznym jak metka czy instrukcja obsługi. Parametry takie jak energochłonność, wodochłonność, pojemność, żywotność, moc, skład chemiczny lub kaloryczność na stałe wpisały się w pakiet informacji załączanych do wyrobu. I choć część z nich jest obowiązkowa, to nie ma przeszkód, aby dodawać także nieobligatoryjną informację środowiskową. Kluczowym pytaniem pozostaje, jaka to ma być informacja? Ilościowa czy jakościowa? Prosta czy złożona? Prezentowana w ujęciu słownym, tabelarycznym czy może graficznym? Badania przeprowadzane już w latach 90. XX w. pokazują, że konsumenci raczej nieufnie podchodzą do tak ogólnych stwierdzeń jak „zielony”, „ekologiczny”, „przyjazny dla Ziemi”, uznając je za niekompletne oraz stanowiące przedmiot manipulacji. Wydaje się zatem, że ilościowa informacja środowiskowa ma niebywałe zalety i umożliwia porównywanie wyrobów między sobą. Jeśli uznać, że słusznym wyborem jest pokazywanie oddziaływania wyrobów na środowisko w postaci liczby, to kolejne pytanie brzmi: jakich kwestii środowiskowych mogą one dotyczyć? Zasugerować można dwie odpowiedzi. Po pierwsze, informacja środowiskowa załączona do produktu może dotyczyć jednego wybranego problemu środowiskowego, np. zmian klimatycznych (lub w węższym ujęciu globalnego ocieplenia) i być wyrażona wartością śladu węglowego (ang. carbon footprint, CFP). Po drugie – całego pakietu problemów środowiskowych i być wyrażona wartością wskaźników w profilu środowiskowym jako wyniku badań LCA.

Podobieństwa i różnice

Dokonując zestawienia i porównania śladu węglowego (CFP) oraz środowiskowej oceny cyklu życia (LCA), można stwierdzić, iż obie metody są znormalizowane i istnieją normy ISO, obejmujące wytyczne do ich wykonywania i stosowania (LCA – grupa norm ISO 14040x, CFP – norma ISO 14067). Ponadto pozwalają na uzyskanie ilościowych wyników wyrażonych liczbą zaopatrzoną w odpowiednią jednostkę i dotyczą całego cyklu życia wyrobów, co znaczy, że zaleca się, aby analizowane kwestie środowiskowe były określane dla: wydobycia surowców (kołyska), produkcji u dostawców, transportu, produkcji u głównego wytwórcy, dystrybucji wyrobów gotowych, użytkowania oraz końcowego zagospodarowania odpadów (grób). Narzędzia te mogą być też zastosowane w odniesieniu do procesów technologicznych, produktów, usług oraz działalności organizacji (dla Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu policzono CFP dla rocznej działalności2), obejmują zarówno bezpośrednie, jak i pośrednie aspekty środowiskowe, posiadają narzędzia obliczeniowe (programy komputerowe, kalkulatory) oraz wykazują możliwość (a czasem konieczność) obliczenia przez niezależną jednostkę (tzw. trzecią stronę), co zwiększa wiarygodność uzyskanych wyników. Istnieje także ścisła korelacja pomiędzy LCA i CFP a znakowaniem środowiskowym wyrobów zgodnym z wytycznymi norm z grupy ISO 14020x. Można dopatrywać się bezpośrednich powiązań w zasadzie w każdym z trzech typów znakowania. W przypadku CFP norma ISO 14067 zaleca stosowanie zasad sporządzania deklaracji środowiskowych produktów (PCR, Product Category Rules), funkcjonujących w systemie EPD jako wytycznych do kalkulacji i raportowania analiz CFP. Ponadto wyniki CFP można także komunikować, stosując zasady I i II typu znaków środowiskowych.

Istnieje jedna zasadnicza różnica pomiędzy CFP i LCA – ślad węglowy dotyczy tylko jednego problemu środowiskowego, jakim jest globalne ocieplenie, zaś LCA pokazuje oddziaływanie wyrobów na środowisko w odniesieniu do kilkunastu problemów środowiskowych.

Można się doszukać zarówno dobrych, jak i złych stron takiego stanu rzeczy. Temat zmian klimatycznych i problemu emisji gazów cieplarnianych wydaje się jednym z najlepiej uświadomionych problemów środowiskowych, co wynika m.in. z inicjatyw, takich jak Ramowe Konwencje Narodów Zjednoczonych o Zmianach Klimatu (zwane Szczytami Ziemi). Przeprowadzone przez CBOS w 2010 r. badania dotyczące wiedzy Polaków o stanie środowiska i zmianach klimatycznych pokazują, że 15% respondentów uznało zmiany klimatu za jedno z największych zagrożeń współczesnej cywilizacji, zaś 56% twierdziło, że jest to zagrożenie, ale występujące jako jedno z wielu innych niebezpiecznych zjawisk3. Podobne wyniki uzyskano w ramach badań przeprowadzonych jesienią 2009 r. na próbie 26 917 respondentów na obszarze 27 państw Unii Europejskiej. Okazało się, że Europejczycy postrzegają zmiany klimatyczne jako drugi, po biedzie oraz niedoborze żywności i wody pitnej, problem współczesnego świata4. Szum medialny i działania wokół zmian klimatycznych powodują, że wskaźnik śladu węglowego staje się coraz popularniejszy na świecie (czego dowodem jest jego normalizacja) i stanowi atrakcyjny element budowania proekologicznego wizerunku produktów i usług. Ponadto z punktu widzenia producentów i konsumentów fakt, że dotyczy to jednego problemu środowiskowego może być postrzegany jako zaleta, bowiem jego policzenie, zakomunikowanie oraz zrozumienie teoretycznie powinno nastręczać mniej trudności.

Istnieje jednak także druga strona owej sytuacji. Z metodycznego punktu widzenia ślad węglowy posiada mniejszą istotność środowiskową (ang. environmental relevance) i problematykę oddziaływania wyrobów na środowisko traktuje selektywnie. Istnieją przykłady wyrobów, w przypadku których, jeśli je porównać, stosując wskaźnik CFP oraz badanie LCA, uzyska się odmienne wyniki, co umożliwia manipulacje. Jeżeli bowiem producent stwierdzi, że w całościowym kompleksowym ujęciu LCA jego wyroby wypadają gorzej od wyrobów alternatywnych, ale w świetle tylko zmian klimatycznych okazują się lepsze, to może zdecydować się na obliczenie samego CFP i wprowadzenie na rynek tylko takiej informacji.

Jak to rozumieć?

Z metodycznego punktu widzenia CFP stanowi fragment badań LCA. W praktyce analizy LCA obejmują kilkanaście problemów środowiskowych, wśród których zawsze jest globalne ocieplenie (zmiany klimatyczne). Mimo że pojęcia globalnego ocieplenia i zmian klimatycznych nie są w pełni tożsame, to w tym przypadku używa się ich zamiennie, jako że w metodach LCA obie stosowane są w odniesieniu do tej samej kategorii wpływu. W metodach LCIA modelujących wpływ na poziomie szkody środowiskowej stosuje się określenie zmiany klimatyczne, zaś w przypadku metod z poziomu punktów pośrednich wykorzystuje się termin globalne ocieplenie.

W celu obliczenia śladu węglowego należy określić poziom emisji do i usunięć z atmosfery gazów cieplarnianych (GHG) występujących w cyklu życia analizowanego wyrobu (w normie ISO 14067 zaleca się robienie kalkulacji dla całego cyklu życia) i przeliczyć te wielkości przez wartości potencjału globalnego ocieplenia (GWP). Różnice i nieporozumienia z tytułu wartości CFP mogą wynikać z nieujmowania przez firmy całego cyklu życia w analizie i dokonywania obliczeń tylko dla wybranego zakresu (np. produkcji). Projekt normy ISO 14067 przewiduje „częściowy ślad węglowy wyrobu” (ang. partial CFP), obejmujący sumę emisji i usunięć gazów cieplarnianych występujących tylko w wybranych procesach, ale warto podkreślić, że zgodnie z normą, nie powinien on być stosowany w przypadku tzw. zastosowań zewnętrznych CFP (kiedy wyniki komunikowane są publicznie).

GWP stanowi wskaźnik szkodliwości środowiskowej w zakresie zmian klimatycznych i wyrażony jest w tzw. ekwiwalentach dwutlenku węgla.

Wzór na GWP obejmuje dwie zasadnicze wielkości: zmianę stężenia danego gazu cieplarnianego w atmosferze oraz wynikającą z tego zmianę natężenia promieniowania podczerwonego. Wartość GWP pokazuje zatem, o ile wyemitowanie 1 kg przykładowego gazu cieplarnianego jest bardziej lub mniej szkodliwe (w mniejszym lub większym stopniu zmienia natężenie promieniowania podczerwonego) od wyemitowania 1 kg dwutlenku węgla. Jeśli więc GWP dla metanu wynosi 25 kgeqCO2/kg, a dla freonu CFC11 4750 – 25 kgeqCO2/kg, to oznacza, że wyemitowanie 1 kg metanu powoduje taki efekt w zakresie globalnego ocieplenia, jak wyemitowanie 25 kg dwutlenku węgla, zaś emisja 1 kg drugiej substancji powoduje taki skutek, jaki uzyskuje się przy emisji 4750 kg dwutlenku węgla. Fakt, że wszystkie gazy cieplarniane można przeliczyć na tę samą jednostkę powoduje, że wartości te można do siebie dodać, uzyskując w konsekwencji jedną liczbę, określaną jako wartość śladu węglowego. Reasumując, wartość CFC powstaje poprzez określenie emisji i usunięć gazów cieplarnianych w całym cyklu życia wybranego wyrobu, przemnożenie ich przez odpowiadające im wartości GWP i zsumowanie. Wynik jest wyrażony w jednostce masowej (mg, g, kg, ton) jako ekwiwalenty CO2. Znakiem graficznym CPF jest „stópka”, lecz na rynku pojawiają się wyroby także z innymi oznaczeniami (rys. 2). Norma ISO 14067 dopuszcza bowiem komunikowanie wartości CFP w różnych innych formach, np. tekstu lub symboli.

Rys. 2. Znaki graficzne śladu węglowego Źródło www.carbonlabels.org, www.carboncounted.com, www.carbon-label.com, www. beeractivist.com, www.groupe-casino.fr, www.epa.gov.tw, www.carbonfund.org

Rys. 2. Znaki graficzne śladu węglowego Źródło www.carbonlabels.org, www.carboncounted.com, www.carbon-label.com, www. beeractivist.com, www.groupe-casino.fr, www.epa.gov.tw, www.carbonfund.org

Rysunki prezentują ideę CFP jako nośnika informacji środowiskowej, mogącego stać się elementem procesu decyzyjnego potencjalnego nabywcy. Przykładowo, mając do wyboru dwa „równoważne” soki, konsument bierze pod uwagę nie tylko tradycyjne kryteria ilościowe i jakościowe (cenę, skład chemiczny, wygląd opakowania itp.), ale także wartość śladu węglowego (liczonego przykładowo dla 250 ml napoju).

W przypadku badań LCA wyniki dotyczą kilku lub kilkunastu problemów środowiskowych i mogą być wyrażone w różnych jednostkach. Zasada określania wielkości wpływu jest analogiczna do idei CFP – w ramach poszczególnych kwestii środowiskowych (zmiany klimatyczne, zakwaszenie, eutrofizacja, ekotoksyczność, ubożenie warstwy ozonowej, wyczerpywanie paliw kopalnych, wyczerpywanie surowców mineralnych, rakotwórczość, smog fotochemiczny itp.) opracowuje się wskaźniki szkodliwości środowiskowej, które „działają” podobnie jak GWP w ramach zmian klimatycznych. Przykładem informacji środowiskowej przypisanej wyrobom i bezpośrednio wykorzystującej wyniki badań LCA są środowiskowe deklaracje produktów EPD, które mogą podążać za wyrobem na rynek, choć ich fizyczne umiejscowienie na wyrobie lub jego opakowaniu (tak jak to się dzieje w przypadku CFP) mogłoby być trudne ze względu na znaczną ilość danych. Deklaracje środowiskowe produktów EPD, a także inne formy certyfikowanych dokumentów opartych na LCA, są zwyczajowo załączane nie tylko na stronach internetowych firm, ale wprost przytaczane i pokazywane w informacjach medialnych oraz reklamach. Dowodów stosowania EPD w promocji wyrobu jest wiele. Na przykład na stronie internetowej firmy FINSA stwierdza się, że „w ramach swojej polityki innowacyjności i troski o środowisko naturalne, FINSA staje się pierwszym na Półwyspie Iberyjskim producentem drewna technicznego, który dołącza Deklarację Środowiskową Produktu (Environmental Product Declaration) do swoich produktów z płyty pilśniowej i wiórów drzewnych”.

Wskutek bogatej oferty producentów i często porównywalnej podstawowej funkcjonalności wyrobów znaczenia mogą nabierać cechy dodatkowe, w tym ekologiczność. Jeśli założyć, że wzrasta świadomość konsumentów, to era ogólnych stwierdzeń typu „ekologiczny”, „naturalny”, czy „zielony” powinna mijać i można spodziewać się zwiększonego zainteresowania bardziej specyficzną, rzetelną i ilościową informacją środowiskową, towarzyszącą wyrobom na rynku. Odczucie wiarygodności komunikowanych informacji wynika nie tylko z popierania ich certyfikatami i weryfikacji dokonanej przez niezależną jednostkę, ale także z kompletności przekazywanych treści. Problematykę wykorzystania informacji środowiskowej w promocji wyrobów może komplikować fakt, że informacje środowiskowe są postrzegane generalnie jako trudne w odbiorze dla konsumentów i często bywają dla nich po prostu abstrakcyjne. Wskaźnik CFP dotyczy tylko jednego problemu środowiskowego, a mimo wszystko w badaniu przeprowadzonym w 2009 r. wśród 428 nabywców żywności w angielskich sieciach handlowych został uznany za trudny do zrozumienia. Pokazuje to skalę wyzwań i duże znaczenie kampanii informacyjnych, przeprowadzanych nie tylko przez organy rządowe, ale także same firmy, które włączają aspekty środowiskowe do rozwoju i promocji swoich wyrobów.

Źródła

1. Raport CBOS: „Zachowania proekologiczne Polaków” BS/23/2011.

2. Foltynowicz Z., Myszka H.: Węglowy Odcisk Stopy dla Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu. Materiały z V Międzynarodowej Konferencji „Rola towaroznawstwa w zarządzaniu jakością w warunkach gospodarki opartej na wiedzy”.Radom, 15-17 września 2010 r.

3. Raport CBOS: „Polacy o stanie środowiska i zmianach klimatu” BS/1/2010.

4. Special Eurobarometer 322: Europeans’ attitudes towards climate change; TNS Opinion & Social. Brussels. Belgium 2009.

dr inż. Anna Lewandowska, Katedra Ekologii Produktów, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu

Opublikowano: Ecomanager Numer 4/2012 (25)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *