Oszczędność energii zapisana w normach

Potrzeba lepszego wykorzystania energii była zawsze zrozumiała i powszechnie akceptowalna. Wprowadzone w ostatnich latach zmiany w przepisach prawnych mają już nie tylko zachęcić, ale wręcz zmusić odbiorców i dystrybutorów do lepszego gospodarowania energią.

Przedsiębiorstwa, które nie wykażą się poprawą efektywności energetycznej, będą musiały zapłacić karę w postaci opłaty zastępczej. Zwiększenie efektywności energetycznej polega na osiąganiu tych samych rezultatów przy mniejszym zużyciu energii.

Podstawy prawne

Zgodnie z zaleceniami dyrektywy Unii Europejskiej, w kwietniu 2011 r. wydano w Polsce ustawę dotyczącą efektywności energetycznej1-2. Określa ona krajowy cel w zakresie oszczędnego gospodarowania energią. Jest nim osiągnięcie w 2016 r. oszczędności energii równej 9% średniego rocznego zużycia w latach 2001-2005. Na mocy tego aktu prawnego minister gospodarki określa w drodze rozporządzenia zalecaną do uzyskania wartość oszczędności energii, wynikającą z poprawy efektywności, przypadającą na przedsiębiorstwa energetyczne, odbiorców końcowych lub (towarowe) domy maklerskie. Uzyskanie poprawy efektywności energetycznej jest dokumentowane świadectwem efektywności energetycznej (tzw. białym certyfikatem). Charakteryzuje się ono nominałem określającym ilość energii zaoszczędzonej w wyniku poprawy efektywności, wyrażoną w tonach oleju ekwiwalentnego (1 toe = 41868 MJ = 11,63 MWh). Świadectwa mogą być przedmiotem handlu. Ich wydawaniem oraz umarzaniem (czyli rozliczaniem spełnienia obowiązku) zarządza prezes Urzędu Regulacji Energetyki. Przedsiębiorstwo, które nie jest w stanie uzyskać świadectw na odpowiednią wartość energii, musi uiścić opłatę zastępczą, równą wartości energii brakującej na świadectwach.

Obowiązek uzyskania i przedstawienia do umorzenia świadectwa efektywności energetycznej uznaje się za spełniony, jeżeli za dany rok kalendarzowy suma energii pierwotnej, wynikającej z uzyskanych i przedstawionych do umorzenia świadectw efektywności energetycznej (lub z uiszczonej opłaty zastępczej), wynosi nie mniej niż:

Bez nazwy

gdzie: Ep to wymagany poziom przeliczony na energię pierwotną, u – stopa umorzenia świadectw efektywności energetycznej (wskaźnik procentowy, ustalony na dany rok rozliczeniowy, określający, jaka część przychodów ze sprzedaży energii elektrycznej, ciepła lub gazu ziemnego odbiorcy końcowemu przez dane przedsiębiorstwo energetyczne będzie uwzględniana przy określaniu ilości energii pierwotnej odpowiadającej wartości świadectwa efektywności energetycznej; u = 0,01 w 2013 r., 0,02 w 2014 r. i 0,03 w 2015 r.). Z kolei P to łączne przychody ze sprzedaży energii elektrycznej, ciepła lub gazu ziemnego odbiorcom końcowym w roku poprzedzającym rok rozliczeniowy, osiągnięte przez dane przedsiębiorstwo energetyczne, natomiast Ozj oznacza jednostkową opłatę zastępczą w roku poprzedzającym rok rozliczeniowy; Ozj = 2600 zł/toe w 2012 r., 2700 zł/toe – 2013 r., 2500 zł/toe w 2014 r. oraz 2300 zł/toe w 2015 r.

Zarządzanie poprawą efektywności energetycznej

Sposób realizacji polityki energetycznej w przedsiębiorstwie oraz mechanizmy ułatwiające wzrost efektywności energetycznej szczegółowo opisano w normach EN 16001 i ISO 500013-4.

Mają one charakter doradczy, a ich stosowanie nie jest obowiązkowe. Normy EN 16001 i ISO 50001 posiadają praktycznie identyczną treść. Pierwsza została wydana przez europejskie komitety normalizacyjne CEN i CENELEC (w lipcu 2009 r.), a druga przez ogólnoświatową organizację International Standard Organisation (w czerwcu 2011 r.). Zalecenia tych norm w dużym stopniu wynikają z dyrektyw Unii Europejskiej. Ich wdrożenie i stosowanie, choć nie jest obowiązkowe, pozwala w przejrzysty sposób pokazać dążenie do zmniejszenia zużycia energii przez kierownictwo firmy.

Normy wskazują modelowe rozwiązania przy tworzeniu systemów i procesów niezbędnych do poprawy w zakresie oszczędności energii. Określają wymogi stawiane systemowi zarządzania energią, aby umożliwić każdej organizacji opracowanie i wprowadzenie w życie polityki oraz celów, które uwzględniają wymogi prawne. Są przewidziane do stosowania w organizacjach wszelkich typów i wielkości, niezależnie od warunków geograficznych, kulturowych i społecznych.

Skuteczność funkcjonowania systemu efektywnego wykorzystywania energii zależy od zaangażowania na wszystkich poziomach działania danej organizacji, a zwłaszcza naczelnego kierownictwa.

Tego rodzaju system umożliwia organizacji opracowanie polityki energetycznej, wyznaczenie celów i procesów pozwalających na osiągnięcie zobowiązań wytyczonych przez tę politykę oraz w razie potrzeby – podejmowanie działań na rzecz poprawy jej realizacji.

Realizacja zaleceń dyrektywy Unii Europejskiej i ustawy o efektywności energetycznej wymaga określania ilości zaoszczędzonej energii1-2. By wyniki były wiarygodne i porównywalne, przygotowano normę EN16212, opisującą sposoby obliczania ilości zaoszczędzonej energii, czyli efektywności energetycznej5. Zawiera ona metody obliczania pozwalające na wyznaczenie oszczędności energii zgodnie z zaleceniami i definicjami wprowadzonymi przez dyrektywę Unii Europejskiej. Norma EN16212 opisuje dwa równoważne rozwiązania obliczeniowe.

Metoda „top-down”

Metoda ta bazuje głównie na danych statystycznych, zagregowanych na pewnym poziomie, np. sektorów lub podsektorów przemysłu lub ogólnych wskaźnikach zużycia energii (np. średnie zużycie gazu na gospodarstwo domowe) czy też paliwa przez samochody. Przy obliczeniach bierze się również pod uwagę wpływ polityki energetycznej i innych okoliczności na oszczędzanie energii. Zakres danych wchodzących do obliczeń wynika w większości przypadków z dostępności danych statystycznych.

Zużycie energii przez urządzenie lub system zależy na ogół od określonego czynnika wiodącego (w normie nazwanego „driver”). Może nim być np. wielkość produkcji lub liczba ogrzewaczy do wody w gospodarstwach domowych. W pewnych przypadkach czynniki wiodące wymagają normalizacji polegającej na przeliczeniu wartości przy uwzględnieniu okoliczności zewnętrznych. Przykładowo, obliczając oszczędności w ogrzewaniu wnętrz, należy wziąć pod uwagę mroźne i ciepłe zimy, przeliczając temperaturę zewnętrzną na stopnie i dni.

Obliczanie oszczędności energii składa się z dwóch kroków. W pierwszym przygotowuje się model obliczeniowy i wzory (włączając normalizację), w drugim zbiera się dane potrzebne do wyliczeń. Podstawowymi danymi są czynnik wiodący (driver) i wskaźnik zużycia energii (indicator), przypadający na czynnik wiodący. Norma wyróżnia trzy rodzaje wskaźników zużycia energii. Wskaźnik „A” określa ilość energii potrzebną do wytworzenia jednostkowej ilości produktu, np. ilość MWh na tonę stali. Wskaźnik „B” określa ilość energii zużywaną przez określony system, np. gospodarstwo domowe w ciągu roku lub miesiąca. Z kolei wskaźnik „C” to procentowy udział urządzeń energooszczędnych w stosunku do pełnej liczby urządzeń spełniających tę samą funkcję, np. ilość słonecznych ogrzewaczy wody w stosunku do wszystkich ogrzewaczy. Zaoszczędzoną energię oblicza się, mnożąc wartość czynnika wiodącego przez zmianę wskaźnika zużycia energii (między rokiem bazowym a rokiem obliczeniowym).

Metoda „bottom-up”

Metoda „bottom-up”bazuje na wynikach polityki energetycznej, akcji promujących urządzenia energooszczędne, mechanizmów i narzędzi finansowych wspierających oszczędzanie energii i innych podobnych działaniach. Na podstawie oszczędności jednostkowych w jednym wyrobie (np. żarówce, lodówce) obliczane są oszczędności dla całego przedsiębiorstwa czy nawet kraju.

W wyniku inicjatyw lub zaleceń oszczędzania energii odbiorca końcowy może podjąć działania fizyczne, organizacyjne lub wpłynąć na zmiany zachowań użytkowników. Fizyczne działania to zamiana urządzeń na te o mniejszym zużyciu energii lub ich modernizacja. Działania organizacyjne polegają przykładowo na zmianach w procesie produkcji, prowadzących do mniejszego zużycia energii. Zmiana zachowań wynika z edukacji pracowników (czy domowników) i nakłaniania ich do wyłączania chwilowo nieużywanych urządzeń, zakręcania wody, gaszenia światła itp.

Obliczanie zaoszczędzonej energii odbywa się niezależnie dla każdej inicjatywy promującej, po czym wyniki zostają zsumowane. W pierwszym kroku obliczane są oszczędności jednostkowe, w jednym urządzeniu lub jednym systemie. Wybór takiego elementu powinien wykluczać zależności techniczne i wymianę energii z innego typu elementami podlegającymi oddzielnej analizie. Ocena zużycia energii przez element podstawowy może być bezpośrednio znana (np. moc żarówki), mierzona przez zainstalowane liczniki lub nieznana. Przy braku bezpośredniej informacji, zużycie energii przez element podstawowy szacuje się na podstawie pomiarów energii obejmujących większy system (dom, fabrykę itp.) i zużycia energii przez wszystkie inne odbiorniki.

W celu podania oszczędności energii niezbędne jest określenie poziomu odniesienia (w normie: baseline), czyli zużycia energii przed wprowadzeniem udoskonaleń. W przypadku istniejących instalacji może być ono po prostu zmierzone. Z kolei gdy mamy do czynienia z nowymi systemami (np. budynkiem mieszkalnym), odniesieniem może być teoretyczny system spełniający te same funkcje (np. komfort mieszkania), zbudowany w tradycyjnej technologii.

Oszczędności energii uzyskane w wyniku określonej „akcji zachęcającej” obliczane są przez przemnożenie jednostkowych oszczędności i ilości wdrożeń (np. liczby sprzedanych żarówek czy liczby ulg podatkowych lub preferencyjnych kredytów). Oszczędności energii powstałe z poszczególnych „akcji zachęcających” są następnie sumowane. Powstały wynik należy poddać sprawdzeniu i wykluczyć lub skorygować przypadki zaliczenia tych samych oszczędności do różnych „akcji zachęcających”.

Poprawa efektywności energetycznej jest tak ważnym zagadnieniem, że została ujęta w europejskim i polskim prawie oraz normach europejskich (EN) i ogólnoświatowych (ISO). Wydane akty prawne w swojej głównej treści bazują na normach, choć się do nich nie odwołują i stanowią samodzielne dokumenty. Przepisy prawne formułują zalecenia i nakładają obowiązek ich stosowania. Normy informują o właściwym postępowaniu i nie są obowiązkowe. Ich stosowanie daje jednak gwarancję uzyskania właściwych rezultatów, zharmonizowanych z innymi działaniami i porównywalnych z wynikami uzyskanymi w innych warunkach i lokalizacjach.

Istniejące i wciąż powstające kolejne normy mają objąć całość zagadnień związanych z efektywnością energetyczną, wykraczając daleko poza obowiązki zapisane w regulacjach prawnych.

Źródła

1. Dyrektywa 2006/32/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 5 kwietnia 2006 r. w sprawie efektywności końcowego wykorzystania energii i usług energetycznych oraz uchylająca dyrektywę Rady 93/76/EWG (EC Directive of the European Parliament and of the Council of 5 April 2006 on Energy end-use efficiency and energy services, 2006/32/EC). „Official Journal of the European Union L 114/64 z 27 kwietnia 2006 r.

2. Ustawa o efektywności energetycznej z 15 kwietnia 2011 r. (DzU z 2011 r. nr 94, poz. 551).

3. Błajszczak G.: Zarządzanie oszczędzaniem energii na podstawie normy EN16001. „Energetyka” 6/2010.

4. European Standard EN16001 „Energy management systems – Requirements with guidance for use”. Lipiec 2009.

5. European Standard EN16212 „Energy Efficiency and Saving Calculation, Top-down and Bottom-up Methods”. Grudzień 2011.

Grzegorz Błajszczak, ekspert, Emerson Process Management

Opublikowano: Ecomanager Numer 4/2012 (25)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *