Opakowani w odpowiedzialność

Z roku na rok rośnie liczba produkowanych towarów, a tym samym ilość pozostałych po nich opakowań. Jakie obowiązki ciążą na przedsiębiorcy w zakresie opakowań i odpadów opakowaniowych?

Z uwagi na wymagania ochrony środowiska w Polsce od 1 stycznia 2002 r. obowiązują dwie ustawy regulujące obowiązki przedsiębiorców związane z opakowaniami i odpadami opakowaniowymi. Są to: ustawa o opakowaniach i odpadach opakowaniowych1 oraz ustawa o obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz o opłacie produktowej.

Zgodnie z przepisami, przedsiębiorcy są zobowiązani do realizowania trzech podstawowych obowiązków: odzysku i recyklingu odpadów, stosowania opakowań zgodnych z wymaganiami oraz sprawozdawczości. W myśl przedstawionych regulacji prawnych, przedsiębiorcami są: producenci towarów, importerzy towarów w opakowaniach, dokonujący wewnątrzwspólnotowego nabycia towarów w opakowaniach, wprowadzający na rynek krajowy pakowane przez siebie towarywytworzone przez producenta, jednostki handlu detalicznego o powierzchni handlowej powyżej 500 m2 oraz sieci jednostek handlu detalicznego o łącznej powierzchni handlowej powyżej 5000 m2, na terenie których sprzedawane są towary tam pakowane.

Odzysk i recykling w trzech wariantach

Obowiązek odzysku i recyklingu opakowań wprowadzonych z towarem do obrotu pojawia się, zanim fizycznie powstaną z nich odpady opakowaniowe. W przypadku produkcji krajowej powstaje on w dniu wydania towaru z magazynu w celu ostatecznego wprowadzenia do obrotu, a w przypadku importu – w dniu dopuszczenia towaru do obrotu na terytorium kraju, zaś w zakresie wewnątrzwspólnotowego nabycia – w dniu wystawienia faktury potwierdzającej to nabycie.

Przedsiębiorcy mogą realizować obowiązek odzysku i recyklingu, wybierając jeden z trzech wariantów (rys. 1). Jeden z nich to samodzielna realizacja przez przedsiębiorcę, który jest wytwórcą i posiadaczem odpadów opakowaniowych. Polega ona na przekazaniu odpadów do zakładu odzysku lub recyklingu i udokumentowaniu tego faktu zgodnie z rozporządzeniem w sprawie dokumentów potwierdzających odrębnie odzysk i odrębnie recykling4. Możliwy jest również wariant zorganizowania sieci pozyskiwania odpadów, ale wówczas obowiązek odzysku wynosi 100% masy opakowań wprowadzonych do obrotu z towarem. Drugim wariantem jest przekazanie obowiązku odzysku i recyklingu dowolnie wybranej organizacji odzysku, co praktycznie sprowadza się do przekazania opłat ustalonych przez te organizacje. Zgodnie z polskim prawem, organizacja może być powołana jedynie w formie spółki akcyjnej oraz powinna prowadzić wyłącznie działalność polegającą na organizowaniu, zarządzaniu lub prowadzeniu przedsięwzięć w zakresie odzysku i recyklingu. Jedynym wymogiem przy powołaniu organizacji jest rejestracja sądowa i odpowiedni kapitał założycielski, zgromadzony przez akcjonariuszy (obecnie 1 mln zł). W kraju zarejestrowano ok. czterdziestu organizacji. Środki finansowe z opłat przez nie zgromadzonych są przeznaczane na własne utrzymanie oraz na bezpośrednie dofinansowanie firm usługowych pozyskujących odpady lub zbiórki prowadzanej przez samorząd gminny. Trzecim wariantem jest z kolei wpłacenie na rachunek urzędu marszałka województwa opłat produktowych. Środki finansowe pochodzące z tego tytułu przekazywane są przez urzędy marszałkowskie na wyodrębniony rachunek Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW), potem wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej (WFOŚiGW), aby w końcu trafić do gmin. Gminy (związki gmin) mogą uzyskać środki pochodzące z opłat produktowych proporcjonalnie do ilości odpadów opakowaniowych przekazanych do odzysku i recyklingu, wykazanych w sprawozdaniach. Wysokość opłaty produktowej za recykling oblicza się dla każdego rodzaju opakowań jako iloczyn stawki opłaty i różnicy między wymaganym a osiągniętym poziomem recyklingu. Wysokość opłaty produktowej za odzysk oblicza się zgodnie z wzorem zamieszczonym w ustawie o obowiązkach przedsiębiorców.

Rys. 1. Polski system organizacyjno-prawny gospodarki odpadami opakowaniowymi Źródło  opracowanie własne)

Rys. 1. Polski system organizacyjno-prawny gospodarki odpadami opakowaniowymi

Normy i deklaracje zgodności

Wymagania wprowadzone dla opakowań koncentrują się głównie na problemie redukowania negatywnego wpływu odpadów opakowaniowych na środowisko i dotyczą: ograniczania w opakowaniach substancji niebezpiecznych dla środowiska, w tym metali ciężkich (limit sumarycznej zawartości ołowiu, chromu+6, kadmu i rtęci 100 mg/kg), zmniejszenia ich masy w całym systemie pakowania towarów przy użyciu metody redukcji „u źródła”, stosowania ustalonych kryteriów przy określaniu opakowań wielokrotnego użytku oraz wprowadzania na rynek opakowań przydatnych przynajmniej do jednej formy odzysku (recykling materiałowy, recykling organiczny, odzysk energii).

Podstawą do przeprowadzania oceny zgodności opakowań z tymi wymaganiami są normy europejskie (mające polskie wydania): PN-EN 13427:2007 Opakowania – Wymagania dotyczące stosowania norm europejskich w zakresie opakowań i odpadów opakowaniowych, PN-EN 13428:2007 Opakowania – Wymagania dotyczące wytwarzania i składu – Zapobieganie poprzez redukcję u źródła, PN-EN 13429:2007 Opakowania – Wielokrotne użycie, PN-EN 13430:2007 Opakowania – Wymagania dotyczące opakowań przydatnych do odzysku przez recykling materiałowy, PN-EN 13431:2007 Opakowania – Wymagania dotyczące opakowań przydatnych do odzysku w postaci energii, w tym określenie minimalnej wartości opałowe oraz PN-EN 13432:2002 Opakowania – Wymagania dotyczące opakowań przydatnych do odzysku przez kompostowanie i biodegradację. Program badań i kryteria oceny do ostatecznej akceptacji opakowań.

Sposób przeprowadzania oceny i wykonywania oświadczeń (deklaracji) zgodności oraz procedury z tym związane ujęte są w normie PN-EN 13427:2007, zawierającej całościową metodykę przeprowadzenia ocen. Jednostka dokonująca oceny, w zależności od tego, co jest jej przedmiotem (element, opakowanie czy stopnie pakowania), powinna wykorzystać odpowiednią normę lub normy. Przebieg procesu oceny oraz sposób dokonania deklaracji zgodności zilustrowano na rysunku 2.

Rys. 2. Sposób przeprowadzania oceny zgodności

Rys. 2. Sposób przeprowadzania oceny zgodności

Obowiązkowa sprawozdawczość

W ramach obowiązującej sprawozdawczości przedsiębiorcy są zobowiązani do przesyłania sprawozdania OŚ-OP1, wynikającego z ustawy o obowiązkach przedsiebiorców2. Do 31 marca roku następnego za poprzedni rok kalendarzowy muszą dostarczyć sprawozdanie marszałkowi województwa. Przy przekazaniu obowiązku odzysku i recyklingu organizacji odzysku, sprawozdanie to w imieniu przedsiębiorcy składa ta organizacja. Sprawozdanie powinno zawierać dane przedsiębiorcy, informacje o masie opakowań wprowadzonych na rynek krajowy z towarem, masie odpadów opakowaniowych poddanej odzyskowi i recyklingowi oraz o osiągniętych w przypadku tych odpadów poziomach odzysku i recyklingu. Ustawa o opakowaniach i odpadach opakowaniowych1 nakłada również na przedsiębiorców obowiązek złożenia sprawozdań: OPAK-1 (dla producentów opakowań), OPAK-2 (importerów oraz dokonujących wewnątrzwspólnotowego nabycia opakowań) i OPAK-3 (eksporterów i dokonujących wewnątrzwspólnotowej dostawy opakowań oraz eksporterów i dokonujących wewnątrzwspólnotowej dostawy towarów w opakowaniach).

Sprawozdania z grupy OPAK należy przesłać marszałkowi województwa do 31 marca roku następnego za poprzedni rok kalendarzowy. Od przedsiębiorców wymaga się również przechowywania dokumentacji dotyczącej opakowań i odpadów opakowaniowych przez pięć lat oraz prowadzenia dodatkowej ewidencji.

Odpowiedzialność za środowisko

Wprowadzenie regulacji prawnych dotyczących opakowań i odpadów opakowaniowych miało na celu zharmonizowanie krajowego ustawodawstwa z dyrektywą 94/62/EC6 oraz wdrożenie systemu gospodarki odpadami opakowaniowymi, który, podobnie jak w Unii Europejskiej, nakłada na producentów i użytkowników opakowań odpowiedzialność za zagrożenia dla środowiska, wynikające z wprowadzania na rynek opakowań, ich stosowania, a następnie odzysku powstałych odpadów.

W porównaniu do systemów funkcjonujących w innych państwach Unii Europejskiej polski model jest skomplikowany i obejmuje kilka wariantów realizacji obowiązku odzysku i recyklingu (samodzielnie, przez organizację odzysku, opłacanie obowiązku w formie opłat produktowych) oraz dwa źródła finansowania: centralnie pobierane przez administrację samorządową opłaty produktowe oraz opłaty przekazywane zbyt licznym w Polsce organizacjom odzysku. Model ten ogranicza sprawne finansowanie systemów odbioru odpadów, zwłaszcza tych trudnych do gromadzenia i recyklingu, pochodzących z gospodarstw domowych. Skutkuje to niskim wskaźnikiem wykorzystania przemysłowego (recykling i odzysk energii) takich odpadów i ich deponowaniem na składowiskach.

Źródła

1. Ustawa z 11 maja 2001 r. o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (DzU z 2001 r. nr 63, poz. 638, z późn. zm.).

2. Ustawa z 11 maja 2001 r. o obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz o opłacie produktowej (DzU z 2007 r. nr 90, poz. 607, z późn. zm.).

3. Żakowska H.: Odpowiedzialność przedsiębiorców za odpady opakowaniowe – wymagania dotyczące opakowań. Seminarium COBRO: Europejska jakość opakowań. Warszawa 26 czerwca 2007 r.

4. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 19 grudnia 2006 r. w sprawie dokumentów potwierdzających odrębnie odzysk i odrębnie recykling (DzU z 2006 r. Nr 247, poz. 1816).

5. Żakowska H.: Systemy recyklingu odpadów opakowaniowych w aspekcie wymagań ochrony środowiska. Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. Poznań 2008.

6. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 94/62/WE z 20 grudnia 1994 r. w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (Dz Urz WE L 365 z 31 grudnia 1994 r.).

prof. dr hab. inż. Hanna Żakowska, Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Opakowań

Opublikowano: Ecomanager Numer 5/2012 (26)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *