Odpady produkcyjne a zarządzanie wyszczuplające

W związku z wzmożoną konkurencją, zmiennym rynkiem oraz wzrastającą ilością odpadów wytwarzanych przez przedsiębiorstwo, firmy zaczynają szukać nowych rozwiązań w zakresie zarządzania. Jednym z nich jest zarządzanie wyszczuplające (ang. lean management).

Ponadto naciski udziałowców na stworzenie firmy przyjaznej dla środowiska, wynikające z coraz większej świadomości ekologicznej społeczeństwa, sprzyjają łączeniu koncepcji lean management z polityką prośrodowiskową.

Lean management, czyli wyszczuplone myślenie, to redukcja „tłuszczu” (marnotrawstwa) z „organizmu” (przedsiębiorstwa)1. Kluczem do osiągnięcia sukcesu ma być zaniechanie realizacji czynności niepotrzebnych oraz doskonałe (jednokrotne) wykonywanie prac niezbędnych. Wymaga to wnikliwej reorganizacji pracy w przedsiębiorstwie, ciągłej racjonalizacji oraz doskonalenia m.in. funkcji maszyn, infrastruktury, zapasów, czasu i kolejności wykonywania czynności. Zgodnie z tą koncepcją, kluczowym czynnikiem dobrze działającej organizacji jest ludzka energia, nie tylko ta mechaniczna, ale przede wszystkim emocjonalna, której składowymi są: motywacja do pracy, kreatywność oraz organizacja własnej pracy1.

By zarządzanie wyszczuplające było skuteczne i efektywne, musi być przede wszystkim zastosowane kompleksowo. Nie należy traktować go jako narzędzia do cięcia kosztów, tylko jako filozofię, która ma zmienić sposób myślenia i kulturę przedsiębiorstwa.

Siedem grzechów głównych

„Muda” („marnotrawstwo”) to wszelka działalność, która wymaga nakładów pracy lub konsumuje zasoby, czyli nie tworzy wartości dodanej dla klienta (finalnego odbiorcy) właściciela2. Ohno zdefiniował siedem rodzajów marnotrawstwa3. Jednym z nich jest nadprodukcja, czyli produkcja wyrobów, na które jeszcze nie zostało złożone zamówienie. Generuje stratę w postaci nadmiernej obsady personelem, kosztów magazynowania i transportu. Przykładami są: produkcja w długich seriach, produkcja na wszelki wypadek, produkcja większej ilości, niż klient zamówił, a także nadmierna liczba sprawozdań.

Ohno uważa, że najgroźniejsza jest właśnie nadprodukcja, która przyczynia się do powstawania innych strat. Zbędna produkcja zakłóca równomierny przepływ wyrobów, prowadzi do spadku produktywności, obniżenia jakości wyrobów i zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia pozostałych rodzajów marnotrawstwa.

Efektem nadprodukcji jest gromadzenie zapasów (ponad stan minimalny), co jest kolejnym rodzajem marnotrawstwa. Gdy produkuje się więcej niż jest to wymagane, wówczas samoistnie tworzy się nadwyżka surowców, materiałów lub wyrobów finalnych. Przyczynia się to do wydłużonego czasu realizacji, powstawania defektów, starzenia się produktu oraz wysokich kosztów magazynowania i transportu. Zapasy, oprócz tego, że są zbędnym balastem dla firmy, maskują inne problemy, np. związane z przestojami maszyn, długim czasem ich przezbrojenia, opóźnieniami dostawców oraz niezrównoważoną produkcją.

Marnotrawstwem jest też oczekiwanie pracowników m.in. na narzędzia, materiał, dokumentację, decyzję, ustawienie maszyny, wydruk czy też dostęp do komputera. Czas ten mógłby zostać wykorzystany w sposób bardziej konstruktywny.

Czwartym rodzajem „mudy” jest zbędny transport, czyli taki, który nie generuje wartości dodanej dla przedsiębiorstwa. Przykładami są niepotrzebne wyjazdy służbowe i konferencje, duża odległość do obsługiwanych wydziałów produkcyjnych, niewydajne środki transportu, a także zbędne wkładanie, przemieszczanie i wyciąganie z magazynów surowców, materiałów bądź wyrobów.

Za marnotrawstwo uznaje się też źle zaprojektowany produkt lub proces, co jest wynikiem niedoskonałości procesu technologicznego lub/i administracyjnego. Chodzi m.in. o długą drogę dojścia narzędzia do materiału oraz niewłaściwe procesy, procedury, oprogramowanie oraz wyposażenie techniczne.

Zbędne ruchy oraz każda niepotrzebna czynność, którą pracownik wykonuje w toku pracy (np. wertowanie dokumentacji, znalezienie właściwego pliku na komputerze oraz szukanie narzędzi) to kolejny rodzaj marnotrawstwa wskazany przez Ohno.

Ostatnim rodzajem „mudy” są usterki, produkcja wadliwych wyrobów i w konsekwencji ich korygowanie. Znacznie wpływa to na generowanie kosztów w firmie. Przykładowe błędy/usterki w przedsiębiorstwie to m.in. opóźnienie dostawy do klienta, zakłócenie przepływu produkcji, zła komunikacja, a także błędy w dokumentacji.

Rozwój koncepcji

Wraz z rozwojem koncepcji lean management, ten klasyczny podział został rozszerzony o kolejnych sześć rodzajów „mudy”3. Zalicza się do nich: niewykorzystywanie całkowitego potencjału pracowników, ich kreatywności, pomysłów, czasu, umiejętności i możliwości uczenia się, nieodpowiedni system wytwórczy (np. zbyt skomplikowane technologie używane do wykonywania zbyt prostych czynności) oraz zbędne zużywanie energii i wody. Ponadto wyróżnia się: zużywanie większej ilości surowców i materiałów niż jest to rzeczywiście potrzebne, marnowanie czasu klienta, który musi czekać na wyrób lub usługę, a także zbyt rozbudowana obsługa działalności operacyjnej (np. nadmierna ilość rozmów telefonicznych, spotkań, kopii dokumentów itd.).

Badania4 wykazały, że największy problem firm działających na rynku polskim stanowi nieproduktywne oczekiwanie, zbędne działanie oraz duża liczba usterek (ok. 70%). Ponad połowa (55%) ankietowanych organizacji kumuluje też niepotrzebne zapasy, które stanowią zbędny balast dla firmy. Niska jakość produktów, bądź świadczonych usług niespełniających wymagań klienta stanowi „mudę” w 36% ankietowanych firm. Niezaplanowane postoje maszyn (17%) oraz zbędny transport (15%) to najmniejszy problem dla przedsiębiorstw (rys.). Inne marnotrawstwa, które zostały wyszczególnione przez respondentów, to: nadprodukcja, zła organizacja produkcji, problemy z komunikacją i brak jasno zdefiniowanych odpowiedzialności.

Rys. Rodzaje marnotrawstwa występujące w organizacjach

Lean management a polityka środowiskowa

Lean management koncentruje się na redukcji wszelkiego marnotrawstwa, a zarządzanie środowiskowe na minimalizowaniu negatywnego oddziaływania firmy na środowisko naturalne. Idee te są w stosunku do siebie kompatybilne, ponieważ ich głównym celem jest redukcja marnotrawstwa, czyli zminimalizowanie liczby odpadów produkcyjnych5. Dzięki tzw. strategii pull (produkcja na indywidualne zamówienie) firma redukuje negatywny wpływ na środowisko przez znaczną minimalizację zapasów, co skutkuje zmniejszeniem ilości dostaw, transportu, czy też pakowania. Firmy coraz częściej wprowadzają opakowania oraz pojemniki ponownego użytku, zakłady meblarskie znalazły sposób na ponowne użycie trocin i drewnianych skrawek oraz wdrażają technologię umożliwiającą redukcję emisji lotnych związków organicznych (VOC). Badania dowodzą, że wdrożenie koncepcji lean wpływa na znaczące zmniejszenie zużywanej energii, wody, surowców oraz odpadów poprodukcyjnych, związanych z procesem produkcji6. Z badań EPA (Environmental Protection Agency, 2000 r.) wynika także, że takie firmy jak General Motors, Andersen Corporation, Intel, 3M znacznie zredukowały koszty po zintegrowaniu koncepcji lean management z polityką środowiskową.

Sposób na „mudy

Chcąc minimalizować i eliminować marnotrawstwo w przedsiębiorstwie, a co za tym idzie redukować koszty, należy postępować zgodnie z pięcioma sekwencyjnie powiązanymi ze sobą zasadami lean management. Są to: identyfikacja wartości dodanej dla produktu bądź usługi, wyznaczenie strumienia wartości dla każdego dobra, zapewnienie niezakłóconego przepływu wartości, zastosowanie systemu ssącego (produkcja na indywidualne zamówienie), ciągłe doskonalenie.

Innym ważnym elementem w redukcji i eliminacji marnotrawstwa jest: wiarygodność i rzetelność danych zbieranych z procesów – możliwość zastosowania SPC (Statistical Process Control), zaangażowanie najwyższego kierownictwa oraz wszystkich pracowników w działania wyszczuplające oraz dobór odpowiednich metod i narzędzi skorelowanych z celami wytyczonymi przez lean (5S, SMED, JIT, TPM, Jidoka, Kaizen).

Z badań wynika, że firmy używają bardzo zróżnicowanych metod i narzędzi wspomagających tę filozofię. Przedsiębiorstwa stosują również: Heijunka, DMAIC, Standardize Work, Poka-Yoke, Andon, One Piece Flow, A3. 5W, PDCA, VSM i Team Work.

Lekarstwem na odpady generowane w przedsiębiorstwie jest filozofia lean management. By zarządzanie wyszczuplające było skuteczne i efektywne, musi być przede wszystkim zastosowane kompleksowo. Nie należy traktować go jako narzędzia do cięcia kosztów, tylko jako filozofię, która ma zmienić sposób myślenia i kulturę przedsiębiorstwa. Ponadto, jeśli w walkę z marnotrawstwem zaangażują się wszyscy, zarówno na najwyższym, jak i najniższym szczeblu, wówczas można liczyć na powodzenie.

Źródła

1.Womack J., Jones D.: Odchudzanie firm. Eliminacja marnotrawstwa-kluczem do sukcesu. Centrum Informacji Menedżera. Warszawa 2001.

2. Mossman A.: Creating value: a sufficient way to eliminate waste in lean design and lean production. „Lean Construction Journal” 2009.

3. Lisiński M., Ostrowski B.: Lean Management w restrukturyzacji przedsiębiorstwa. Drukarnia i Wydawnictwo Antykwa. Kraków-Kluczbork 2006.

4. Linke Magdalena, Lean Management jako narzędzie zwiększające konkurencyjność przedsiębiorstwa na polskim rynku. Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu. 2010 (Praca magisterska).

5. Mollenkopf D., Stolze H., Tate W., Uelschy M.: Green, lean, and global supply chains. „International Journal of Physical Distribution & Logistics Management” 2010.

6. Larson T., Greenwood R.: Perfect complemenets: synergies between Lean production and Eco-sustainability initiatives. Wiley Periodicals. 2004.

Magdalena Linke, Katedra Przyrodniczych Podstaw Jakości, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu

Opublikowano: Ecomanager Numer 3/2012 (24)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *