LCA w zarządzaniu środowiskiem

Społeczeństwo w dobie XXI w. w kręgu swoich zainteresowań coraz częściej stawia ochronę środowiska. Rośnie świadomość potrzeby działań proekologicznych zarówno w skali mikro-, jak i markootoczenia. Trend ten wymusił na przedsiębiorstwach konieczność prowadzenia strategii realizującej fundamentalne idee zrównoważonego rozwoju.

Systemy zarządzania środowiskowego znajdują coraz szersze grono zwolenników zarówno w Polsce, jak i w całej Europie, czego przykładem są systematycznie rosnące liczby przyznanych certyfikatów ISO 14001 oraz rejestracji w systemie EMAS. Do zasadniczych celów systemów zarządzania środowiskowego (SZŚ) należy ustalenie oddziaływań danego przedsiębiorstwa na środowisko oraz przyczyn ich powstania. W związku z tym ważne jest, aby planowanie działań proekologicznych zacząć od identyfikacji i oceny aspektów środowiskowych1. Normy serii ISO 14000, jak również rozporządzenie EMAS, nie narzucają sposobu realizacji tych kroków, stąd przedsiębiorstwa wdrażające system zarządzania środowiskowego zobowiązane są do samodzielnego wypracowania procedury w tym zakresie. Zaleca się, aby każda organizacja wybrała takie podejście, które jest odpowiednie do jej zakresu, charakteru i skali, oraz które spełnia jej potrzeby pod względem szczegółowości, złożoności, czasu, kosztów oraz dostępności wiarygodnych danych2. Przedsiębiorstwa mają do dyspozycji spektrum narzędzi służących identyfikacji i ocenie aspektów, poczynając od konwencjonalnych rozwiązań jakościowych, poprzez metody półilościowe, aż do technik typowo ilościowych, do których zalicza się środowiskową ocenę cyklu życia (ang. Life Cycle Assessment).

LCA jest techniką zarządzania środowiskowego, której metodyka została ujęta w międzynarodowych normach serii ISO 14040x. Zgodnie z definicją, LCA polega na zebraniu i ocenie wejść, wyjść oraz potencjalnych wpływów na środowisko systemu wyrobu w okresie jego cyklu życia3. Istnieje wiele obszarów zastosowań LCA, w tym też identyfikacja i ocena aspektów środowiskowych w systemach zarządzania środowiskowego. Choć norma ISO 14040 bezpośrednio wskazuje na możliwość jej wykorzystania w tym celu, to wydaje się, że jest to zastosowanie mało popularne, a sam temat stosunkowo rzadko podejmowany w dyskusji przez praktyków LCA4.

Badania ankietowe

W celu zweryfikowania popularności techniki LCA jako alternatywnej metody służącej identyfikacji i ocenie aspektów środowiskowych w systemach zarządzania środowiskowego, przeprowadzono badanie ankietowe na grupie przedsiębiorstw polskich, niemieckich i szwedzkich, posiadających wdrożone SZŚ. Kwestionariusz składał się z dwóch części: pierwszej – wspólnej dla wszystkich firm oraz drugiej – przeznaczonej tylko dla organizacji stosujących technikę LCA w analizowanym celu. Pełną populację badania określono na podstawie liczby przyznawanych certyfikatów ISO 14001 (stan na 2009 r.), jak i liczby rejestracji w systemie EMAS (stan na 30 listopada 2010 r.), co łącznie dało grupę 13 061 organizacji. Liczebność próby badawczej określono na poziomie 10% populacji i wyniosła ona 1306 przedsiębiorstw (w Niemczech: 728, Szwecji: 427 oraz w Polsce: 152). Przy wyborze konkretnych jednostek do badania posłużono się metodą doboru losowego (losowanie proste)5. W okresie od września do grudnia 2010 r. wszystkim uprzednio wyselekcjonowanym respondentom drogą elektroniczną wysłano kwestionariusz ankietowy. W przypadku braku odpowiedzi na początku 2011 r. podjęto kontakt telefoniczny z losowo wybranymi firmami. Mimo dużej liczby firm zaproszonych do uczestnictwa w badaniu, zwrotność ankiet ukształtowała się na dość niskim poziomie i wyniosła: 3,57% dla Niemiec (26 organizacji), 5,62% dla Szwecji (24) oraz 23,02% dla Polski (35)6.

Identyfikacja i ocena aspektów środowiskowych

Wykaz narzędzi stosowanych przez badane organizacje do identyfikacji aspektów środowiskowych zamieszczono w tabeli 1. Wynika z niej, że proces ten realizowany jest głównie przy użyciu tradycyjnych narzędzi jakościowych lub półilościowych, przy czym niemal wszystkie badane organizacje nie ograniczały się do jednej metody, lecz korzystały z pakietu narzędzi. Żadna z polskich firm partycypujących w badaniu nie wykazała stosowania LCA do identyfikacji aspektów, podczas gdy w organizacjach szwedzkich i niemieckich odnotowano przypadki jej wykorzystania. Pięć firm szwedzkich (20,83% organizacji, od których uzyskano wypełnioną ankietę) i tyle samo niemieckich (19,23%) zadeklarowało stosowanie LCA do identyfikacji aspektów środowiskowych.

Tab. 1. Wykaz narzędzi stosowanych do identyfikacji aspektów środowiskowych

Metody/techniki służące identyfikacji aspektów środowiskowych
Polska
[%]*
Szwecja
[%]*
Niemcy
[%]*
Wywiady
77,14
45,83
73,08
Inspekcje
65,71
45,83
65,38
Karty kontrolne
34,29
54,17
11,54
Burza mózgów
62,86
66,67
19,23
Schematy i analiza procesów
68,57
20,83
88,46
Benchmarking
8,57
20,83
34,62
Diagram SIPOC
0,00
0,00
0,00
Metoda siatki
0,00
12,50
0,00
Bilans materiałowo-energetyczny
20,00
0,00
46,15
Analiza cyklu życia (LCA) /LCI/
0,00
20,83
19,23
Inne
0,00
8,33
0,00
*Procentowa ilość organizacji udzielających danej odpowiedzi w odniesieniu do pełnej liczby organizacji z danego kraju, które partycypowały w badaniu

Na podstawie uzyskanych informacji można stwierdzić, że wśród organizacji biorących udział w badaniu ocenę aspektów środowiskowych przeprowadza się najczęściej przy użyciu metod jakościowych (opisowych) lub półilościowych (tab. 2). W polskich organizacjach dominują oceny punktowe oraz metody opisowe, podczas gdy w szwedzkich podmiotach wskazano w największym stopniu na podejście jakościowe, a w drugiej kolejności na oceny oparte na skali punktowej. W Niemczech, podobnie jak w Szwecji, najpopularniejsza okazała się metoda opisowa6. Co ciekawe, blisko połowa ankietowanych organizacji niemieckich deklaruje stosowanie metody ABC, podczas gdy w Polsce oraz Szwecji ani jedna.

Analogicznie do identyfikacji aspektów środowiskowych, żadna z analizowanych polskich firm nie zadeklarowała stosowania LCA w celu ich oceny. LCA zostało potwierdzone jako narzędzie do oceny aspektów środowiskowych przez pięć organizacji szwedzkich oraz przez trzy niemieckie (dwie z nich zadeklarowały stosowanie LCA tylko do identyfikacji).

Tab. 2. Wykaz narzędzi stosowanych do oceny aspektów środowiskowych
Metody/techniki służące ocenie aspektów środowiskowych
Polska
[%]*
Szwecja
[%]*
Niemcy
[%]*
Ocena jakościowa/opisowa
42,86
70,83
73,08
Metoda oceny punktowej
80,00
29,17
23,08
Metoda ABC/XYZ (analiza Pareto, metoda 80/20)
0,00
0,00
42,31
Metoda FMEA
0,00
8,33
7,69
Analiza cyklu życia (LCA) /LCIA
0,00
20,83
11,54
Inna
0,00
4,17
0,00
*Procentowa ilość organizacji udzielających danej odpowiedzi w odniesieniu do pełnej liczby organizacji z danego kraju, które partycypowały w badaniu

Jedno z pytań skierowanych do przedstawicieli organizacji stosujących LCA do identyfikacji i/lub oceny aspektów środowiskowych dotyczyło subiektywnej oceny LCA jako narzędzia stosowanego w tym konkretnym celu w porównaniu do metod tradycyjnych. Przedstawiciele badanych organizacji jako największą zaletę LCA w porównaniu do metod tradycyjnych, uznali możliwość uzyskiwania wyniku w postaci liczby. Z kolei jako największą wadę ankietowani podawali brak możliwości ujęcia wspólną metodyką ilościowych i jakościowych aspektów środowiskowych.

Popularność LCA

W drugiej połowie lat 90. XX w., w ramach projektu dotyczącego wykorzystania LCA w biznesie jako narzędzia wspomagającego decyzje, przeprowadzono badania ankietowe wśród 1600 przedsiębiorstw z czterech krajów europejskich (Szwajcarii, Szwecji, Niemiec, Włoch), w których uzyskano wypełnione kwestionariusze od 382 organizacji. W badaniach tych, prócz wielu innych zastosowań, analizowano związek pomiędzy LCA a systemami zarządzania środowiskowego. Analizy te jednak miały charakter ogólny i ograniczały się do określenia, czy organizacje stosujące LCA (do różnych celów) posiadają lub planują wdrożyć SZŚ. Z ówczesnych obserwacji wynikało, że 89% analizowanych organizacji szwedzkich i 84% przedsiębiorstw niemieckich wykorzystujących LCA już posiadało lub planowało wdrożyć ten system, co wskazywałoby na pozytywną korelację pomiędzy nimi7.

W ramach prezentowanego badania analizie poddano informacje uzyskane od 85 organizacji. Na ich podstawie można stwierdzić, że żadna z 35 badanych polskich firm nie stosuje LCA w celu identyfikacji i oceny aspektów środowiskowych. Prawdopodobnie wynika to nie z braku świadomości możliwości użycia LCA w tym celu, lecz z niskiej znajomości i popularności tego narzędzia w Polsce. Biorąc po uwagę niewielki zwrot ankiet ze Szwecji i Niemczech, należy uznać, że zadeklarowanie stosowania LCA do identyfikacji i/lub oceny aspektów środowiskowych przez 10 spośród 50 uczestniczących w badaniu organizacji jest wysokim wynikiem. Oznacza bowiem, że co piąte analizowane przedsiębiorstwo działające na terenie Niemiec lub Szwecji zna i stosuje tę technikę w analizowanym obszarze. Różnice te wynikać mogą zarówno z większego doświadczenia wspomnianych krajów w zakresie systemów zarządzania środowiskowego, jak i wieloletniej obecności LCA w niemieckiej i szwedzkiej praktyce gospodarczej. Przykładowo w 2009 r. w Niemczech przyznano 5 865 certyfikatów ISO 14001, w Szwecji 4 193, podczas gdy w Polsce – 1 500. Analogicznie sytuacja przedstawia się w odniesieniu do SZŚ zgodnych z rozporządzeniem EMAS. W analizowanym okresie w Niemczech funkcjonowało 4 108, w Szwecji – 75, a w Polsce – 20 organizacji z tego typu systemem ekozarządzania i audytu.

Uniwersalność

Technikę LCA charakteryzuje uniwersalność, co oznacza, iż może być stosowana przez każde przedsiębiorstwo, niezależnie od jego wielkości, branży oraz uwarunkowań społeczno-ekonomicznych.

Jako narzędzie służące identyfikacji i ocenie aspektów środowiskowych LCA może być szczególnie przydatne przedsiębiorstwom z branż produkcyjnych, które na ogół identyfikują więcej aspektów ilościowych, przeprowadzają bilanse materiałowo-energetyczne oraz monitorują procesy technologiczne.

Fakt ten nie dyskwalifikuje LCA jako narzędzia możliwego do wykorzystania przez podmioty usługowe, a jedynie świadczy o tym, iż przedsiębiorstwom produkcyjnym teoretycznie łatwiej jest gromadzić dane stosowne do przeprowadzania analiz.

Źródła:

1. Matuszak-Flejszman A.: Determinanty doskonalenia systemu zarządzania środowiskowego zgodnego z wymaganiami normy ISO 14001. Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu. Poznań 2010.

2. PN-EN ISO 14001:2005: Systemy zarządzania środowiskowego – Wymagania i wytyczne stosowania. PKN. Warszawa.

3. PN-EN ISO 14040:2009: Zarządzanie środowiskowe – Ocena cyklu życia – Zasady i struktura. PKN. Warszawa.

4. Lewandowska A.: LCA elementem zarządzania środowiskiem. „Ecomanager” 2/2009.

5. Mazurek-Łopasińska K.: Badania marketingowe-teoria i praktyka. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 2005.

6. Lewandowska A., Kurczewski P., Kulczycka J., Joachimiak K., Baumann H., Ciroth A.: LCA as an element of the environmental management systems – a comparison of the state in Polish, Swedish and German organizations. Part 1 and Part 2. „Journal of Cleaner Production”. Elsevier. (wyd. 2012).

7. Frankl P., Rubik F.: Life cycle assessment in industry and business: adoption patterns, applications and implications. Springer. Berlin 2000.

DPSCamera_0023

Katarzyna Joachimiak, Katedra Ekologii Produktów, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu

Opublikowano: Ecomanager Numer 6/2011 (15)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *