EMAS czy ISO 14001?

Od momentu akcesji Polski do Unii Europejskiej rejestracja we wspólnotowym systemie ekozarządzania i audytu (EMAS) stała się realną alternatywą dla certyfikacji na zgodność z normą ISO 14001. Wdrażając system zarządzania środowiskowego (SZŚ) organizacje stoją przed dylematem, którą z dróg wybrać.

Problem ten dotyczy także podmiotów, które uzyskały już certyfikat zgodności z normą ISO 14001 – mogą one rozważać zasadność rejestracji w systemie EMAS. Podjęcie świadomej decyzji wymaga zidentyfikowania najistotniejszych różnic między tymi standardami. Wynikają one zarówno z formalnego statusu obu dokumentów, jak i zakresu ich wymagań dla organizacji.

Od strony formalnej należy zauważyć, że rozporządzenie EMAS1 jest wspólnotowym aktem prawnym, natomiast norma ISO 140012 jest normą międzynarodową dobrowolnego stosowania. Mimo iż rozporządzenie EMAS zakłada dobrowolność zastosowania jego wymagań przez organizacje, zawiera instrumenty angażujące organy administracji publicznej w proces rejestracji i promocji systemu. Norma ISO 14001 ma charakter inicjatywy oddolnej, w którą administracja angażuje się w bardzo ograniczonym zakresie. Różnice te przekładają się w znaczący sposób na funkcjonowanie obu standardów.

www.pl.depositphotos.com/D. Miraniuk

Od momentu akcesji Polski do Unii Europejskiej rejestracja we wspólnotowym systemie ekozarządzania i audytu (EMAS) stała się realną alternatywą dla certyfikacji na zgodność z normą ISO 14001.

Od 2001 r. wymagania normy ISO 14001 dotyczące SZŚ stały się integralną częścią rozporządzenia EMAS. Wymagania obu standardów są zatem zbieżne. Opierają się na założeniu, że niektóre organizacje są skłonne do podejmowania działań nakierowanych na stałe ograniczanie negatywnego oddziaływania na środowisko, nawet jeżeli wybiega to poza obowiązki wynikające z przepisów prawa. Dokonują tego poprzez stały nadzór nad działaniami, usługami i wyrobami związanymi ze znaczącymi aspektami środowiskowymi oraz stawianie i osiąganie realnych celów w tym zakresie. Rozporządzenie EMAS zawiera w porównaniu do normy ISO 14001 kilka dodatkowych wymagań, a w wielu miejscach doprecyzowuje jej zapisy. Należy się domyślać, że autorzy rozporządzenia EMAS dokładnie przeanalizowali niedomagania systemów zarządzania opartych na normie ISO 14001 i postawili sobie za cel ich wyeliminowanie.

Przegląd środowiskowy

Rozporządzenie EMAS definiuje przegląd środowiskowy jako: „wstępną kompleksową analizę aspektów środowiskowych, wpływu na środowisko i efektów działalności środowiskowej związanych z działalnością, produktami i usługami organizacji”.Zgodnie z zapisami zawartymi w załączniku I przegląd środowiskowy obejmuje kilka obszarów (patrz ramka).

Przegląd środowiskowy obejmuje następujące obszary:

· identyfikacja mających zastosowanie wymagań prawnych dotyczących środowiska,

· identyfikacja wszystkich bezpośrednich i pośrednich aspektów środowiskowych mających znaczący wpływ na środowisko oraz stworzenie rejestru tych aspektów,

· przyjęcie kryteriów oceny znaczenia wpływu na środowisko,

· analiza wszystkich istniejących praktyk i procedur zarządzania środowiskowego,

· ocena informacji zwrotnych z badania incydentów mających miejsce w przeszłości.

Mimo iż norma ISO 14001 nie zobowiązuje wprost do przeprowadzenia przeglądu środowiskowego, wymienione elementy nie stanowią obszaru całkowicie nowego dla organizacji utrzymujących SZŚ oparty na tej normie. Praktyka wskazuje jednak, że rozporządzenie EMAS doprecyzowując wymagania normy ISO 14001 przyczynia się do skuteczniejszego wdrożenia systemu. Najważniejszą kwestią okazuje się wymaganie uwzględniania pośrednich aspektów środowiskowych. Są to elementy, na które organizacja ma jedynie ograniczony wpływ, np. oddziaływanie na środowisko związane z działalnością dostawców. Mimo iż formalnie norma ISO 14001 wymaga tego samego – identyfikacji wszystkich aspektów środowiskowych – w praktyce okazuje się, że tylko część organizacji utrzymujących SZŚ oparty na normie ISO 14001 identyfikuje aspekty pośrednie. Jest to szczególnie ważne w odniesieniu do organizacji nieprzemysłowych. Dla nich aspekty pośrednie mogą być istotniejsze niż aspekty bezpośrednie, np. emisje z procesów technologicznych. Rozporządzenie EMAS w sposób jednoznaczny wskazuje, że w przypadku takich organizacji zidentyfikowanie wyłącznie aspektów związanych z eksploatacją własnych obiektów (np. biur) jest niewystarczające.

Zgodność z prawem

Utrzymywanie zgodności z wymaganiami prawnymi w zakresie ochrony środowiska jest wskazywane jako najistotniejsza różnica między ISO 14001 a EMAS. Waga utrzymywania zgodności z prawem jest wielokrotnie podkreślana w rozporządzeniu EMAS. Według rozporządzenia zgodność z prawemoznacza „pełne wdrożenie mających zastosowanie wymagań prawnych, w tym warunków zezwoleń dotyczących środowiska.”

Mimo iż w norma ISO 14001 zawiera również odniesienie do zgodności z prawem, praktyka wskazuje, że weryfikatorzy środowiskowi przykładają większą wagę do zagadnienia zgodności z wymaganiami prawnymi niż audytorzy ISO 14001. Wynika to zarówno z bardziej precyzyjnych zapisów rozporządzenia EMAS w tym zakresie, jak i udziału organów administracji w procesie rejestracji organizacji w EMAS.

W załączniku II do rozporządzenia1 dotyczącym wymagań dla SZŚ, poza zapisami zaczerpniętymi z normy ISO 14001, znalazł się punkt B.2. Zgodność z prawem (patrz ramka).

Zgodność z prawem

Organizacje zamierzające zarejestrować się w EMAS muszą być w stanie wykazać, że:

– dokonały identyfikacji wszystkich mających zastosowanie wymagań prawnych dotyczących ochrony środowiska w trakcie przeglądu środowiskowego przeprowadzonego zgodnie z załącznikiem I i są świadome wynikających z nich konsekwencji dla organizacji,

– zapewniają zgodność z prawem w zakresie przepisów ochrony środowiska, w tym dotyczących zezwoleń i ograniczeń przewidzianych w zezwoleniach,

– posiadają stosowne procedury, umożliwiające organizacji spełnianie tych wymagań w sposób ciągły1.

Norma ISO 14001 zawiera zbliżone wymagania, choć z pewnością nie są one tak jednoznaczne. Kluczowe znaczenie dla ich egzekwowania ma jednak nie tyle ich treść, co udział organów administracji w procesie rejestracji. Zgodnie z przepisami art. 13 i 14 rozporządzenia EMAS warunkiem wpisania organizacji do rejestru oraz odnowienia rejestracji jest „brak dowodów na naruszenie wymagań prawnych dotyczących środowiska”. Organ rejestrujący jest zobowiązany zwrócić się do odpowiednich organów administracji (np. wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska) z prośbą o informacje o ewentualnych niezgodnościach z prawem w działalności danej organizacji. Informacja o naruszeniu wymagań prawnych jest istotną przesłanką do zawieszenia rejestracji organizacji lub usunięcia jej z rejestru. W przypadku stwierdzenia, że weryfikator nie dostrzegł istotnej niezgodności z prawem, organ rejestrujący może poinformować o tym fakcie Polskie Centrum Akredytacji, które ma prawo sprawdzić czy kompetencje weryfikatora są wystarczające.

Efekty działalności środowiskowej

System zarządzania środowiskowego powinien stanowić narzędzie służące usprawnianiu działań mających na celu ochronę środowiska. Niestety, nawet certyfikowane systemy bywają traktowane wyłącznie jako zestaw biurokratycznych procedur. Aby wyeliminować takie przypadki, w rozporządzeniu EMAS położono szczególny nacisk na efekty działalności środowiskowej funkcjonowania SZŚ. Zgodnie z definicją zawartą w rozporządzeniu efekty działalności środowiskowejoznaczają „wymierne wyniki zarządzania przez organizację swoimi aspektami środowiskowymi”. Rozporządzenie EMAS odwołuje się do nich niemal we wszystkich wymaganiach. W załączniku II tego aktu prawnego efektom działalności środowiskowej poświęcono odrębny punkt (B.3). Z jego treści wynika m.in., że organizacje muszą być w stanie wykazać, że ich system zarządzania i procedury audytu uwzględniają rzeczywiste efekty działalności środowiskowej w zakresie bezpośrednich i pośrednich aspektów środowiskowych. Ponadto zobowiązują się one do ciągłej poprawy efektów swojej działalności środowiskowej, a efekty ich działalności środowiskowej w stosunku do celów i zadań, które sobie wyznaczyły, podlegają ocenie w ramach procesu przeglądu systemu zarządzania.

Zgodnie z rozporządzeniem EMAS SZŚ, który nie przynosi efektów w postaci stałego ograniczania negatywnego wpływu na środowisko nie spełnia podstawowych wymagań. Norma ISO 14001, mimo iż również mówi o ciągłym doskonaleniu, nie zawiera żadnych odniesień do poziomu oczekiwanych efektów wdrożenia SZŚ. W ostatniej aktualizacji rozporządzenia EMAS wprowadzono nowy instrument – sektorowe i międzysektorowe dokumenty referencyjne opisujące najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego i wskaźniki efektywności działań środowiskowych. Będą one stanowić realny punkt odniesienia umożliwiający ocenę skuteczności SZŚ.

Uczestnictwo pracowników

Jednym z czynników wspierających ciągłą poprawę efektów działalności środowiskowej organizacji, na które rozporządzenie EMAS zwraca szczególną uwagę, jest aktywne zaangażowanie pracowników organizacji. Tym zagadnieniom poświecono odrębny fragment załącznika II. Doprecyzowano w nim znaczenie terminu „uczestnictwo pracowników”, który obejmuje również informowanie poszczególnych pracowników i ich przedstawicieli.

Norma ISO 14001 również zawiera wymagania dotyczące wewnętrznego przepływu informacji oraz utrzymywania odpowiednich kompetencji pracowników, jednak nie wskazuje szczegółowo obszarów, gdzie ich zaangażowanie jest niezbędne. Zgodnie z rozporządzeniem EMAS, powinni oni zostać włączeni do pracy nad systemem na wszystkich poziomach i etapach, m.in. do wstępnego przeglądu środowiskowego, analiz związanych z aspektami środowiskowymi, zbierania i weryfikowania informacji, wdrożenia praktyk i procedur mających na celu poprawę efektywności działalności środowiskowej, a także udziału w pracach grup roboczych opracowujących cele, zadania i programy środowiskowe. Ponadto winni oni uczestniczyć w pracach zespołów środowiskowych, w skład których mają wchodzić osoby odpowiedzialne za ochronę środowiska, przedstawiciele kierownictwa oraz pracowników (np. reprezentanci związków zawodowych), a także brać udział w opracowaniu deklaracji środowiskowej.

Udział pracowników powinien być utrzymywany na wszystkich szczeblach struktury organizacyjnej. Organizacja posiadająca wdrożony i funkcjonujący SZŚ winna przedstawiać jakie środki zastosowała do aktywnego zaangażowania pracowników. Komisja Europejska przewiduje opracowane wytycznych dotyczących tego zagadnienia.

Komunikacja i deklaracja środowiskowa

Kwestia komunikacji zewnętrznej jest najbardziej oczywistą różnicą między normą ISO 14001 a rozporządzeniem EMAS. Norma ISO 14001 dopuszcza podjęcie przez organizację decyzji o rezygnacji z komunikowania na zewnątrz informacji dotyczących znaczących aspektów środowiskowych. Warunkiem zastosowania takiego podejścia jest, zgodnie z ISO 14001, udokumentowanie tej decyzji. Z kolei rozporządzenie EMAS nie dopuszcza takiego rozwiązania. Kładzie nacisk na prowadzenie przez organizację otwartego dialogu dotyczącego wpływów na środowisko związanych z prowadzonymi działaniami, wyrobami i usługami ze społeczeństwem i innymi zainteresowanymi stronami. Zgodnie z zapisami rozporządzenia, otwartość, przejrzystość i okresowe przedstawianie informacji dotyczących środowiska są kluczowymi elementami różniącymi EMAS od innych systemów. Są one również ważne dla organizacji przy budowaniu zaufania zainteresowanych stron.

Najważniejszym narzędziem komunikacji zewnętrznej jest deklaracja środowiskowa, którą rozporządzenie EMAS definiuje jako wyczerpującą informację udzielaną społeczeństwu i innym zainteresowanym stronom, dotyczącą następujących elementów funkcjonowania organizacji: struktury i działalności, polityki środowiskowej i zarządzania środowiskowego, aspektów środowiskowych i wpływu na środowisko, programu, celów i zadań środowiskowych, a także efektów działalności środowiskowej i zgodności z mającymi zastosowanie obowiązkami prawnymi dotyczącymi środowiska.

Musi ona spełnić szereg wymagań zapewniających jej wiarygodność. Ich istotą jest zapewnienie, że przedstawiane dane są rzetelne i we właściwy sposób ujmują zagadnienia związane z oddziaływaniem organizacji na środowisko. Zostały one opisane w załączniku IV do rozporządzenia1. Deklaracja musi być regularnie aktualizowana i dostępna publicznie. Rzetelność danych i jej dostępność są przedmiotem oceny weryfikatora środowiskowego. W przypadku pozytywnego wyniku tej oceny waliduje on deklarację i przygotowuje oświadczenie będące podstawą do rejestracji organizacji w EMAS. Transparentność informacji dotyczących wpływu zarejestrowanych organizacji na środowisko stanowi fundamentalne założenie rozporządzenia EMAS. Wymóg udostępniania publicznie informacji o efektach działalności środowiskowej oraz o spełnieniu przez organizację mających zastosowanie wymagań prawnych dotyczących środowiska sprzyja rzeczywistej poprawie w zakresie oddziaływań organizacji na środowisko.

Audyty wewnętrzne

Wewnętrzne audyty środowiskowe są istotnym elementem SZŚ, umożliwiającym identyfikację mankamentów jego działania. Rozporządzenie EMAS definiuje je jako systematyczną, udokumentowaną, okresową i obiektywną ocenę efektów działalności środowiskowej organizacji, systemu zarządzania i procesów służących ochronie środowiska.

Wymagania normy ISO 14001 dotyczące audytów wewnętrznych są znacznie skromniejsze niż w rozporządzeniu EMAS – zwłaszcza biorąc pod uwagę ich objętość. Zagadnieniom audytu wewnętrznego poświęcono art. 9 tego rozporządzenia oraz w całości załącznik III. Zawiera on wymagania dotyczące programu, celu i zakresu audytów wewnętrznych. Istotnym ich elementem jest konieczność objęcia audytem efektów działalności środowiskowej oraz zgodności z prawem. W odróżnieniu od normy ISO 14001, w załączniku III znalazły się konkretne wymagania dotyczące sposobu prowadzenia czynności audytowych, a także doprecyzowanie kwestii częstotliwości audytów. Audyty wewnętrzne powinny odbywać się przynajmniej raz w roku, a cały ich cykl, obejmujący wszystkie działania organizacji, musi się zamknąć w ciągu trzech lat (w przypadku małych organizacji cykl może być przedłużony do czterech lat).

Rejestr organizacji i logo

Dowodem na zgodność z wymaganiami normy ISO 14001 jest certyfikat wydawany przez akredytowane jednostki certyfikujące. Mankamentem takiego rozwiązania jest brak scentralizowanej bazy danych, w której można byłoby sprawdzić czy dana organizacja ma aktualny certyfikat. Rozporządzenie EMAS wprowadziło rozwiązanie tego problemu. W każdym państwie członkowskim Unii Europejskiej funkcjonują rejestry krajowe, a Komisja Europejska utrzymuje rejestr wspólnotowy zarejestrowanych organizacji. Rejestry EMAS są na bieżąco aktualizowane, podczas gdy informacja o certyfikatach zgodności z ISO 14001 nie jest łatwo dostępna.

Rozporządzenie EMAS wprowadziło instrument dodatkowej promocji zarejestrowanych organizacji – możliwość stosowania logo EMAS. Może być ono umieszczane w wielu miejscach w celu podkreślenia ponadprzeciętnych starań organizacji w obszarze ochrony środowiska. Norma ISO 14001 nie przewiduje takiej możliwości.

Zarówno rejestracja w systemie EMAS, jak i uzyskanie certyfikatu zgodności z normą ISO 14001 uznawane są za potwierdzenie systemowego podejścia do zagadnień ochrony środowiska. Ze względu na fakt, że zasadniczą cześć rozporządzenia EMAS stanowią wymagania normy ISO 14001, wdrożenie SZŚ w oparciu o normę ISO 14001 można traktować jako krok w kierunku rejestracji w EMAS.

Rozporządzenie EMAS w sposób bardziej szczegółowy określa obowiązki dotyczące przeprowadzenia wstępnego przeglądu środowiskowego, zgodności z prawem, komunikacji, metodyki i częstotliwości audytów wewnętrznych, nadzorowania dostawców i podwykonawców (aspekty pośrednie) oraz zaangażowania pracowników. Istotną różnicą między rozporządzeniem EMAS a normą ISO 14001 jest wynikający z rozporządzenia obowiązek prowadzenia otwartego dialogu ze społeczeństwem (realizowany przede wszystkim poprzez publikowanie deklaracji środowiskowej) oraz większa waga zgodności z prawem. Rozporządzenie EMAS stanowi obecnie najpełniejszy zestaw zasad, którymi powinny kierować się organizacje przykładające dużą wagę do ograniczania wpływu swojej działalności na środowisko. Dlatego rejestrację w EMAS można traktować jako zaliczenie organizacji do wyższej kategorii wiarygodności w zakresie dbałości o ochronę środowiska. Organizacje, które poddały swój SZŚ certyfikacji na zgodność z normą ISO 14001, starając się o rejestrację w EMAS nie muszą rozpoczynać przygotowań od zera. Ich system spełnia większość wymagań rozporządzenia EMAS, a wdrożenie obejmie najczęściej jedynie dodatkowe elementy, niewymagane przez normę ISO 14001.

Źródła

1. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1221/2009 z 25 listopada 2009 r. w sprawie dobrowolnego udziału organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS), uchylające rozporządzenie (WE) nr 761/2001 oraz decyzje Komisji 2001/681/WE i 2006/193/WE.

2. Polska Norma PN-EN ISO 14001 Systemy zarządzania środowiskowego. Wymagania i wytyczne stosowania.

Pochyluk

Robert Pochyluk, prezes Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000, dyrektor serwisu eko-net.pl

Opublikowano: Ecomanager Numer  6/2010 (06)

One thought on “EMAS czy ISO 14001?

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *