Dla kogo darmowe uprawnienia do emisji CO2?

Zgodnie ze znowelizowaną w 2009 r. dyrektywą EU ETS, w systemie handlu emisjami, począwszy od 1 stycznia 2013 r., odchodzi się od zasady bezpłatnego przydzielania uprawnień do emisji, jak było w latach 2005-2012. Mimo to niektóre podmioty będą mogły jeszcze skorzystać z pewnej puli darmowych uprawnień.

Przydziały ustalano w Krajowych Planach Rozdziału Uprawnień (KPRU), które w Polsce wprowadzano w ramach rozporządzeń Rady Ministrów. Znowelizowane przepisy określają, że w III okresie rozliczeniowym (lata 2013-2020) obowiązująca staje się zasada przydziału płatnego.

Uprawnienia będzie można nabyć na specjalnych aukcjach organizowanych centralnie (za pośrednictwem zarządcy wybranego przez Komisję Europejską w drodze konkursu) bądź na aukcjach krajowych. W znowelizowanej dyrektywie EU ETS1 określono jednakże odstępstwa od tej reguły (tzw. derogacje). Na podstawie artykułu 10a i 10c możliwe jest uzyskanie pewnych pul darmowych uprawnień na lata 2013-2020, oczywiście przy spełnieniu dodatkowych warunków.

Bezpłatne przydziały

Zgodnie z przepisami darmowe przydziały mogą otrzymać wytwórcy ciepła i chłodu na sprzedaż (w tym kogeneracje wysokiej sprawności) na potrzeby komunalnych sieci ciepłowniczych (art. 10a ust. 4), a także „branże narażone na znaczące ryzyko ucieczki emisji” (art. 10a ust. 12), czyli takie, które wg odrębnych przepisów wykonawczych do dyrektywy (Decyzja Komisji 2010/2/UE) narażone są na ryzyko przenoszenia produkcji poza terytorium Unii Europejskiej w celu uniknięcia wysokich kosztów związanych z koniecznością zakupu uprawnień do emisji.

Z derogacji mogą też skorzystać instalacje nowe (art. 10a ust. 7), zgodnie z dyrektywą postrzegane jako te, które kwalifikują się do uczestnictwa w handlu emisjami na mocy załącznika I do dyrektywy1 oraz uzyskały po raz pierwszy zezwolenie na uczestnictwo w systemie po 30 czerwca 2011 r. Instalacją nową jest również instalacja istniejąca, która uległa znaczącemu rozszerzeniu po 30 czerwca 2011 r., ale tylko w zakresie objętym tym rozszerzeniem. Uzyskuje ona darmowe uprawnienia z tzw. puli rezerwowej, stanowiącej 5% całkowitej puli uprawnień do emisji ustalonej przez Komisję dla całej UE na kolejne lata III okresu rozliczeniowego.

Darmowe przydziały mogą również otrzymać wytwórcy energii elektrycznej (art. 10c), a więc podmioty, które zajmują się, począwszy od 1 stycznia 2005 r., produkcją energii elektrycznej na sprzedaż osobom trzecim i w której nie prowadzi się innych działalności poza spalaniem paliw. Darmowy przydział przysługuje tym podmiotom, które zobowiązują się do przeprowadzenia inwestycji w zakresie modernizacji i poprawy infrastruktury oraz czystych technologii i są ujęte w tzw. Krajowym Planie Inwestycyjnym, przedkładanym przez państwo członkowskie do akceptacji Komisji do końca września 2011 r. Dyrektywa określa trzy dodatkowe warunki korzystania z derogacji, stawiane samym państwom członkowskim (musi być spełniony jeden z nich): w 2007 r. krajowa sieć elektroenergetyczna nie mogła być połączona z siecią systemu połączeń wzajemnych UCTE, w 2007 r. możliwe było połączenie tylko przez jedną linię przesyłową o mocy mniejszej niż 400 MW oraz w 2006 r. ponad 30% energii elektrycznej w skali całego kraju wytwarzano z jednego rodzaju paliwa.

Z darmowych przydziałów mogą także skorzystać inwestorzy realizujący na terytorium UE projekty związane z wychwytywaniem i geologicznym składowaniem CO2 (CCS, ang. Carbon and Capture Storage) oraz innowacyjnymi technologiami w zakresie energetyki odnawialnej.

W tym przypadku derogacja polega na współfinansowaniu takich projektów przez Unię do końca 2015 r. na zasadzie rozdysponowania darmowych uprawnień z puli 300 mln uprawnień, wydzielonej z 5% rezerwy dla nowych instalacji (tzw. program NER300). Unia Europejska zastrzegła jednak w dyrektywie, że tylko ograniczona liczba projektów będzie w taki sposób współfinansowana. Obecnie lista projektów jest już zamknięta. Komisja Europejska zaaprobowała 13 projektów CCS oraz 65 dotyczących energetyki odnawialnej. Lista podlega jeszcze zatwierdzeniu przez Europejski Bank Inwestycyjny.

Należy dodatkowo zaznaczyć, że dyrektywa umożliwia państwom członkowskim rozdysponowanie we własnym zakresie dodatkowych darmowych uprawnień dla przedsiębiorstw, które będą narażone na „znaczące ryzyko ucieczki emisji z powodu przenoszenia kosztów związanych z emisją gazów cieplarnianych w ceny energii” (art. 10a ust. 6). Mechanizm ten działa w sposób następujący: państwu członkowskiemu, które zdecyduje się skorzystać z takiego rozwiązania, Komisja Europejska odlicza równoważną darmową liczbę uprawnień od puli, która dla kraju przeznaczona jest w danym roku do rozdysponowania na aukcjach. Jednocześnie dane państwo musi samo wygospodarować środki finansowe na ten cel (w ramach budżetu), zgodnie z przyjętymi przez siebie zasadami pomocy. Można zatem stwierdzić, że mechanizm ten w pewnym sensie polega na „odkupowaniu” przez państwa członkowskie uprawnień, które pierwotnie przeznaczone były na aukcje, by później rozdać je podmiotom za darmo.

Przepisy wykonawcze

Pod koniec kwietnia br. Komisja Europejska zakończyła prace nad przepisami wykonawczymi do dyrektywy, na podstawie których będą obliczane ilości darmowych uprawnień dla podmiotów w tzw. III okresie rozliczeniowym, czyli w latach 2013-2020.

Zasady te regulują dwie Decyzje Komisji: z 29 marca 2011 r. w sprawie metodologii przejściowego przydziału instalacjom wytwarzającym energię elektryczną bezpłatnych uprawnień do emisji na mocy art. 10c ust. 3 dyrektywy 2003/87/WE2 oraz z 27 kwietnia 2011 r. w sprawie ustanowienia przejściowych zasad dotyczących zharmonizowanego przydziału bezpłatnych uprawnień do emisji w całej Unii na mocy art. 10a dyrektywy 2003/87/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (2011/278/UE)3. Pierwsza z nich odnosi się wyłącznie do derogacji dla wytwórców energii elektrycznej, natomiast druga (nazwana przez Komisję „decyzją benchmarkową”) obejmuje w zasadzie wszystkie inne przypadki opisane w dyrektywie, które umożliwiają otrzymanie darmowych uprawnień (art. 10a) – za wyjątkiem projektów demonstracyjnych, związanych z technologią CCS oraz energetyką odnawialną.

Derogacje dla wytwórców energii elektrycznej

Przepisy wspólnotowe ustalają zasadniczo, że liczba darmowych uprawnień przydzielona dla wytwórców energii elektrycznej w danym państwie członkowskim w 2013 r. może maksymalnie wynieść 70% średniorocznej zweryfikowanej wielkości emisji CO2 za lata 2005-2007 z tego sektora.

Ilość uprawnień musi się jednak odnosić do ostatecznej wielkości krajowego zużycia brutto danego państwa członkowskiego. W kolejnych latach III okresu rozliczeniowego przydział darmowy maleje aż do całkowitej likwidacji w 2020 r.

Sposób obliczania darmowych uprawnień dla poszczególnych wytwórców energii elektrycznej może być określony, zgodnie z decyzją2, jednym z dwóch sposobów: w oparciu o wskaźnik wydajności ex-ante lub na podstawie zweryfikowanych emisji historycznych z danej instalacji w okresie 2005-2007. W pierwszym przypadku decyzja pozostawia wybór danemu państwu członkowskiemu pomiędzy wykorzystaniem unijnego wskaźnika wydajności ex-ante wynoszącym 0,6408 MgCO2/MWh wytworzonej energii elektrycznej a skorzystaniem ze wskaźnika wydajności, który wyprowadzony jest na podstawie rzeczywistej struktury paliw wykorzystywanych do produkcji energii elektrycznej w danym kraju. Przydział w tym przypadku określa się na podstawie iloczynu trzech wartości: wskaźnika wydajności ex-ante, zainstalowanej lub (dla instalacji, która jeszcze nie działa) zaprojektowanej mocy wytwórczej oraz odpowiedniego współczynnika obciążenia. W drugim wariancie, gdy metodyka oparta jest na zweryfikowanych emisjach historycznych, liczba uprawnień nie może przekroczyć średniej emisji z instalacji za okres 2005-2007. W celu odzwierciedlenia wydajności każdej z nich, liczba ta jest korygowana na podstawie stosunku średnich emisji (zweryfikowanych) za okres 2008-2010 i 2005-2007. Oznacza to, że dla danej instalacji korekta może być dodatnia lub ujemna w zależności od tego, jak kształtowały się wielkości emisji CO2 w całym okresie 2005-2010.

Bez względu na to, która metoda zostanie w Polsce wykorzystana do obliczenia darmowych przydziałów, trzeba mieć na uwadze to, że konieczne może być pomniejszenie wyliczonych przydziałów w oparciu o pewien współczynnik korygujący. Sytuacja taka będzie miała miejsce, gdy zsumowana wielkość obliczonych darmowych przydziałów dla wszystkich instalacji w Polsce w kolejnych latach III okresu rozliczeniowego przekroczy maksymalne poziomy ustalone w art. 10c dyrektywy (wspomniane 70% średniej emisji z sektora wytwórców energii elektrycznej za okres 2005-2007 w 2013 r. z corocznym spadkiem – aż do całkowitego zaniku przydziału w 2020 r.).

„Decyzja benchmarkowa”

Metodyka obliczania darmowych przydziałów z tytułu derogacji ustalonych w art. 10a dyrektywyEU ETS oparta jest o tzw. metodę benchmarkową (stąd też potoczna nazwa decyzji 2011/278/UE3 – „benchmarkowa”). Polega ona na obliczeniu przydziału darmowego dla każdej instalacji w oparciu o wskaźnik referencyjny zróżnicowany dla danej branży, a nawet wytwarzanego produktu. Wskaźnik ten nazywany jest w dyrektywie1 „wskaźnikiem ex-ante”, natomiast w decyzji3 „benchmarkiem”. Ma on sens wskaźnika emisyjności, czyli wielkości emisji danego gazu cieplarnianego przypadającego na jednostkę wytworzonego produktu. „Benchmarki” zostały wyprowadzone w oparciu o średnie emisyjności z 10% najbardziej efektywnych instalacji w danym sektorze. Przykładowo dla wytwarzania ciepła wskaźnik ten wynosi 62,3 EUA/TJ. Jest on bardzo niekorzystny dla polskich wytwórców ciepła, ponieważ został on określony na podstawie emisyjności instalacji, które wytwarzają ciepło w oparciu o spalanie gazu ziemnego, a w polskiej branży ciepłowniczej głównym paliwem jest węgiel. Spalanie tego paliwa charakteryzuje się znacznie wyższą emisyjnością niż spalanie gazu ziemnego.

Metoda „benchmarkowa” przyjęta w decyzji 2011/278/UE3 zakłada przemnożenie pewnej danej charakteryzującej produkcję w instalacji przez wskaźnik „benchmark” oraz tzw. wskaźnik narażenia na ryzyko ucieczki emisji.

Ten ostatni odzwierciedla przyjętą w dyrektywie zasadę, że producenci ciepła i ogólnie branże nienarażone na znaczące ryzyko ucieczki emisji mogą otrzymać w 2013 r. maksymalnie 80% darmowych uprawnień, obliczonych metodą benchmarkową z liniowym spadkiem do 30% w 2020 r. (wskaźnik wynosi w 2013 r. 0,8 i maleje do wartości 0,3 w 2020 r.). Z kolei branże narażone na ryzyko ucieczki emisji otrzymują w każdym roku okresu 2013-2020 100% puli darmowej, obliczonej metodą benchmarkową (wskaźnik równy jedności w każdy roku III okresu rozliczeniowego). W przypadku wytwórców ciepła, branż nienarażonych na znaczące ryzyko ucieczki emisji oraz instalacji nowych, przydział jest dodatkowo w każdym roku pomniejszany narastająco o współczynnik liniowy 1,74% z wartości przydziału ustalonego na 2013 r. Szczegółowe zasady postępowania przy obliczaniu darmowych uprawnień określone w decyzji „benchmarkowej” sprawiają jednak, że algorytm obliczeniowy ulega istotnej komplikacji. Przepisy wymagają, aby w ramach instalacji wyodrębniać tzw. podinstalacje, dla których przydział liczy się oddzielnie na podstawie odrębnych wskaźników. Problematyczny w wielu przypadkach może być również wybór właściwej danej charakteryzującej produkcję w instalacji. W przypadku instalacji istniejących sytuacja jest stosunkowo prosta, gdyż daną tą jest mediana z rocznych wielkości produkcji w instalacji za okres 2005-2008 lub okres 2009-2010 w zależności od tego, która wartość jest większa. Sytuacja komplikuje się wówczas, gdy w okresie bazowym 2005-2010 nastąpiła w instalacji „znacząca zmiana wydajności”, która wg przepisów musi wynikać z fizycznej ingerencji w technologię stosowaną w instalacji oraz powodować zmianę w wydajności instalacji o minimum 10%.

Należy pamiętać, że prawodawcy nie chodzi o tzw. znamionową wydajność, lecz wydajność ustalaną na podstawie rzeczywistych maksymalnych wielkości produkcji w danym okresie przed i po zmianie w funkcjonowaniu instalacji. Dana o produkcji przyjmowana do obliczeń nie jest już wówczas zwykłą medianą z danych o produkcji za okres 2005-2010. Jest ona sumą dwóch wielkości, z których jedna charakteryzuje produkcję „przed zmianą”, a druga „po zmianie”. Sens tych wielkości zależy jednakże od momentu, w którym nastąpiła znacząca zmiana wydajności. Dobór danej charakteryzującej produkcję w instalacji komplikuje się już całkowicie w przypadku instalacji nowych. Tutaj konieczne może okazać się analizowanie pracy instalacji nawet w okresach dobowych! Co ważne, metodyka liczenia jest tak skonstruowana, że obliczenie będzie możliwe tylko pod warunkiem, że instalacja została fizycznie uruchomiona. Dodatkową komplikację stanowi analiza przepływów ciepła pomiędzy instalacjami. Generalną zasadą jest to, że jeżeli ciepło wytworzone w instalacji objętej systemem handlu emisjami przekazywane jest do innej instalacji również objętej systemem, to przydział z tytułu wytworzenia tego ciepła przysługuje nie wytwórcy, ale odbiorcy. W przypadku, gdy odbiorcą jest instalacja nieuczestnicząca w systemie handlu emisjami, to przydział przysługuje wytwórcy. Jeśli natomiast wytwórca nie bierze udziału w systemie, a odbiorca już tak, to przydział przysługuje temu ostatniemu. Zasada liczenia jest również uzależniona od tego, czy odbiorcą ciepła są gospodarstwa domowe.

Wysoki poziom komplikacji

Szczegółowa metodyka obliczania darmowych uprawnień, zwłaszcza dla przypadków opisanych w art. 10a dyrektywy (m.in. wytwórcy ciepła, instalacje nowe i branże narażone na znaczące ryzyko ucieczki emisji) jest w dużym stopniu skomplikowana. Może o tym świadczyć fakt, iż na zlecenie Komisji Europejskiej opracowano dziewięć tomów wytycznych opisujących to, w jaki sposób należy stosować zawiłe zasady decyzji „benchmarkowej”. Czasu jest jednak coraz mniej, by móc skorzystać z darmowych uprawnień po 2012 r. Prowadzący instalacje są zobowiązani przekazać do KOBiZE wszystkie niezbędne dane do ustalenia darmowego przydziału na specjalnym arkuszu przygotowanym przez KE. Państwa członkowskie muszą przekazać Komisji Europejskiej wykazy instalacji z obliczonymi darmowymi przydziałami w celu akceptacji (należy pamiętać, że Komisja ma prawo skorygować obliczone przydziały, jeżeli suma wszystkich uprawnień przekroczy z góry ustalone pule dla poszczególnych państw członkowskich w kolejnych latach). Muszą być one złożone w nieprzekraczalnym terminie 30 września 2011 r. W przeciwnym razie nie będzie możliwości skorzystania z darmowych uprawnień.

Źródła

1. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/29/WE z 23 kwietnia 2009 r. zmieniająca dyrektywę 2003/87/WE w celu usprawnienia i rozszerzenia wspólnotowego systemu handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych.

2. Decyzja Komisji z 29 marca 2011 r. w sprawie metodologii przejściowego przydziału instalacjom wytwarzającym energię elektryczną bezpłatnych uprawnień do emisji na mocy art. 10c ust. 3 dyrektywy 2003/87/WE – K(2011)1983, (DzU UE L 275 z 25 października 2003 r.)

3. Decyzja Komisji z 27 kwietnia 2011 r. w sprawie ustanowienia przejściowych zasad dotyczących zharmonizowanego przydziału bezpłatnych uprawnień do emisji w całej Unii na mocy art. 10a dyrektywy 2003/87/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (2011/278/UE) (DzU UE L 130 z 17 maja 2011 r.).

Przemysław_Chudy

Przemysław Chudy, ekspert, ATMOTERM

Opublikowano: Ecomanager Numer 7/2011 (16-17)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *