Koszty i korzyści SZŚ

Dyskusja nad wprowadzeniem w Polsce zachęt do wdrażania systemów zarządzania środowiskowego trwa bezskutecznie od kilku lat. Niestety, nic nie wskazuje na to, żeby udało się w przewidywalnej przyszłości wyjść z fazy dyskusji i przejść do fazy działań.

W tej sytuacji warto poddać analizie koszty i korzyści związane z wdrożeniem i utrzymaniem SZŚ, niezależnie od ustawowo gwarantowanych przywilejów, takich jak obniżenie stawek opłat za korzystanie ze środowiska czy łatwiejsze uzyskanie pozwoleń. Brak ustawowych zachęt nie musi przecież oznaczać braku korzyści z utrzymywania SZŚ. Ponad 2500 organizacji w Polsce wdrożyło system oparty na normie ISO 14001. Oceniły zatem, że korzyści są wyższe niż koszty. Warto zastanowić się, jakie argumenty wzięły pod uwagę.

Wielu zarządzających organizacjami reprezentuje pogląd, że ochrona środowiska i dbałość o podnoszenie rentowności przedsiębiorstwa to dwie przeciwstawne idee. Z tego względu, komunikując przyczyny decyzji o wdrożeniu SZŚ pracownikom, opinii publicznej i innym zainteresowanym stronom, wskazują przede wszystkim na szczególną dbałość o ochronę środowiska, odpowiedzialność społeczną itp. Jednak szczególnie w przypadku organizacji komercyjnych, z pewnością biorą pod uwagę także przesłanki oparte na kalkulacji kosztów i korzyści wynikających z ewentualnych dodatkowych zamówień, pozyskania nowych klientów, dostępu do środków publicznych itp. W artykule skoncentrowano się właśnie na kryteriach ekonomicznych. W praktyce okazuje się bowiem, że przesłanki pozaekonomiczne, jakkolwiek niepozbawione znaczenia, trudno poddać obiektywnej ocenie, odnoszącej się do szerszej grupy organizacji. Nie oznacza to, że przy podejmowaniu decyzji o wdrożeniu SZŚ należy brać pod uwagę wyłącznie perspektywę uzyskania dodatniego wyniku finansowego w krótkim okresie. Nierzadko kierownictwo organizacji kieruje się pozaekonomicznymi kryteriami podejmowania decyzji, takimi jak dbałość o środowisko naturalne, prestiż, a nawet osobiste ambicje. Wydaje się jednak, że nawet w takiej sytuacji argumenty ekonomiczne nie powinny umykać z pola widzenia. W przypadku organizacji komercyjnych generowanie zysków jest przecież podstawowym obowiązkiem kierownictwa wobec właścicieli, a zatem bilans korzyści i kosztów powinien być podstawową do podjęcia właściwej decyzji.

Obniżenie kosztów

W pewnym uproszczeniu korzyści ekonomiczne można osiągnąć poprzez ograniczenie kosztów przy stałym obrocie lub poprzez zwiększenie przychodów przy stałych kosztach.

Wzrost efektywności działalności organizacji, mający swoje źródło w obniżeniu kosztów, jest, niestety, stosunkowo rzadko wymieniany wśród potencjalnych korzyści z wdrożenia SZŚ. Po części wynika to z faktu, że możliwość ta nie pojawia się automatycznie wraz z uzyskaniem certyfikatu, a jest wynikiem wdrożenia elementów SZŚ nie tylko zgodnie z wymaganiami normy odczytanymi literalnie, ale także zgodnie z ich duchem.

Najbardziej naturalnymi obszarami uzyskania oszczędności w wyniku dobrze funkcjonującego systemu zarządzania środowiskowego są obniżenie kosztów energii, materiałów, wyposażenia i inwestycji.

W odniesieniu do pierwszego z nich – im mniej wagi przykładano dotychczas do działań oszczędnościowych w tym zakresie, tym większa była szansa na uzyskanie oszczędności. Innymi słowy, tam, gdzie zużycie energii i surowców jest wysokie, wdrożenie systemu w większym stopniu przyczyni się do zidentyfikowania możliwości ograniczenia zużycia materiałów i energii, a co za tym idzie – obniżenia kosztów.

Drugi z wymienionych obszarów tylko pozornie zawiera wewnętrzną sprzeczność. Na pierwszy rzut oka wdrożenie SZŚ kojarzy się ze wzrostem inwestycji na rzecz ochrony środowiska oraz kosztów wyposażenia służącego temu celowi. Warto jednak zauważyć, że skuteczny SZŚ powinien zapewniać ograniczenie oddziaływania na środowisko poprzez zapobieganie powstawaniu zanieczyszczeń. Dzięki temu można ograniczyć potrzebę stosowania urządzeń ochrony środowiska, czyli tzw. rozwiązań końca rury. Im mniej ścieków powstaje w procesie technologicznym, tym mniejsza musi być wydajność oczyszczalni, by zapewnić spełnienie standardów jakości środowiska. A zatem mniejszym kosztem można uzyskać ten sam efekt. Rozwiązania „końca rury” wymagają bowiem nie tylko poniesienia znaczących nakładów inwestycyjnych, ale także stałych kosztów eksploatacji.

Nie sposób zapomnieć też o obowiązujących w Polsce opłatach za korzystanie ze środowiska, a także coraz bardziej dotkliwych karach administracyjnych. Opłaty są naliczane na podstawie ilości substancji zanieczyszczających wprowadzonych do środowiska, a kary za przekroczenie limitów emisyjnych określonych w decyzjach administracyjnych. Zmniejszenie ilości zanieczyszczeń wprowadzanych do środowiska oraz zwiększona dbałość o zgodność z wymaganiami prawnymi w ochronie środowiska, będące efektem wdrożenia skutecznego SZŚ powinny skutkować wymiernymi oszczędnościami.

Poza codziennym oddziaływaniem na środowisko, prowadzenie działalności często wiąże się z ryzykiem wystąpienia sytuacji nadzwyczajnych lub awarii. W takiej sytuacji organizacja może być narażona nie tylko na kary administracyjne, ale również na odpowiedzialność karną lub odszkodowawczą. Wdrożenie SZŚ może ograniczyć to ryzyko, a co za tym idzie, zmniejszyć prawdopodobieństwo poniesienia dodatkowych kosztów. Z drugiej strony pojawiają się sygnały o tym, że niektóre firmy ubezpieczeniowe rozważają obniżenie kosztów zakupu polis ubezpieczeniowych OC dla tych organizacji, które wdrożyły SZŚ. Obniżenie kosztów ubezpieczeń dotyczyć może nie tylko większych zakładów przemysłowych, których działalność może prowadzić do poważnych awarii, ale także mniejszych. W obu przypadkach towarzystwa ubezpieczeniowe mogą premiować sprawny system zarządzania środowiskowego niższą składką, ze względu na ograniczenie ryzyka. Obecnie nie jest to rozwiązanie często spotykane, ale z pewnością wraz ze wzrostem poziomu odpowiedzialności za szkody spowodowane w środowisku, stosowanie SZŚ z pewnością zostanie dostrzeżone jako czynnik ograniczający ryzyko.

Wzrost przychodów

Wzrost przychodów można uzyskać poprzez wzrost sprzedaży lub podniesienie cen. Ten drugi czynnik jest w warunkach polskich trudny do osiągnięcia ze względu na ograniczoną skłonność klientów do płacenia wyższych cen za wyroby lub usługi, których wytworzenie lub eksploatacja wiąże się z mniejszym oddziaływaniem na środowisko. Z tego względu w większości przypadków decyzja o wdrożeniu SZŚ opiera się na oczekiwaniach związanych ze wzrostem sprzedaży, który również zależy od zainteresowania klientów staraniami organizacji o zmniejszenie oddziaływań na środowisko. Najczęściej spotykanym bodźcem do wdrożenia SZŚ w Polsce są wymagania narzucone przez jednego z kluczowych klientów. Taką tendencję można zaobserwować w wielu branżach. W takim przypadku wdrożenie systemu jest warunkiem koniecznym do pozyskania zamówień. Można więc powiedzieć, że SZŚ może prowadzić do wzrostu (lub uniknięcia spadku) sprzedaży.

Najczęściej spotykanym bodźcem do wdrożenia SZŚ w Polsce są wymagania narzucone przez jednego z kluczowych klientów. Taką tendencję można zaobserwować w wielu branżach. W takim przypadku wdrożenie systemu jest warunkiem koniecznym do pozyskania zamówień. Można więc powiedzieć, że SZŚ może prowadzić do wzrostu (lub uniknięcia spadku) sprzedaży.

Inną sytuacją, w której można liczyć na wzrost sprzedaży są zamówienia publiczne. Z różnych względów w warunkach przetargów pojawiają się wymagania (częściej w formie premiowania dodatkowymi punktami) dotyczące posiadania certyfikatu zgodności z normą ISO 14001 lub rejestracji w systemie EMAS. Jakiekolwiek przesłanki kierowałyby zamawiającym w takiej sytuacji wdrożenie SZŚ i posiadanie certyfikatu daje szansę wzrostu sprzedaży, ale pod warunkiem, że działalność analizowanej organizacji może być przedmiotem zamówień publicznych.

Inne korzyści

Wdrożenie SZŚ może być źródłem innych korzyści, które trudniej oszacować w jednostkach pieniężnych. Do najbardziej istotnych należy budowanie korzystnego wizerunku organizacji oraz poprawa relacji z administracją i społeczeństwem. Przy odpowiednich założeniach można je również sprowadzić do wartości ekonomicznych, lecz jeżeli występują one jako dodatkowy bodziec do wdrożenia SZŚ, nie zawsze istnieje taka potrzeba. Gdyby jednak podjąć taką próbę, należałoby przyjąć, że uzyskanie certyfikatu zgodności z ISO 14001 czy rejestracja w systemie EMAS zwiększa wiarygodność organizacji nie tylko w oczach osób i podmiotów zainteresowanych bezpośrednio ochroną środowiska. Jest dowodem sprawności organizacyjnej i dojrzałości organizacji, co może przekładać się na wzrost zainteresowania klientów. Poprawa stosunków z administracją i społeczeństwem nierzadko skutkuje łatwiejszym przebiegiem procesów inwestycyjnych, które mogą być blokowane w przypadku ograniczonego zaufania do inwestora. W tej sytuacji, korzyścią będzie skrócenie czasu realizacji inwestycji i ograniczenie kosztów związanych z uczestnictwem w procedurze administracyjnej.

Koszt wdrożenia SZŚ

Koszty wdrożenia systemu zależą w dużym stopniu od przyjętej metody pracy. Niektóre organizacje wdrażają system samodzielnie w oparciu o dostępne źródła informacji i własne doświadczenia, a inne cały proces opierają na współpracy z konsultantami zewnętrznymi. Nakład pracy konsultantów i stawki zależą od wielu czynników, w tym stopnia zaangażowania samej organizacji. Z kolei nakład pracy własnej na ogół (niezależnie od wielkości organizacji) wynosi kilkukrotnie więcej niż konsultantów zewnętrznych. Planując koszty wdrożenia, można je zaplanować, mnożąc liczbę dni roboczych konsultanta oraz pracy własnej przez odpowiednie stawki. Koszty te nie będą oczywiście obejmowały żadnych kosztów inwestycyjnych, związanych z realizacją programu zarządzania ani dostosowaniem do wymagań prawnych.

Poziom kosztów związanych z całkowicie samodzielnym wdrożeniem systemu jest trudniejszy do oszacowania, gdyż w bardzo dużym stopniu zależy od przygotowania merytorycznego zespołu. Nierzadko może się zdarzyć, że korzystanie z pracy konsultantów zewnętrznych okazuje się tańszym rozwiązaniem ze względu na skrócenie czasu wdrażania i unikanie błędów.

Niektóre organizacje do kosztów wdrożenia SZŚ zaliczają koszty uzyskania odpowiednich decyzji administracyjnych. Wydaje się jednak, że jest to podejście błędne, mające zastosowanie tylko w przypadku organizacji, które świadomie uchylają się od obowiązków wynikających z prawa. Oczywiście dostosowanie się do wymagań prawnych może pociągać za sobą pewne koszty – zarówno administracyjne, jak i inwestycyjne. Jednak co do zasady są one niezależne od tego, czy organizacja wdraża SZŚ. W wielu przypadkach pojawią się także dodatkowe koszty związane z utrzymaniem systemu po jego wdrożeniu i certyfikacji. Po pierwsze niezbędne są pewne działania administracyjne, a po drugie – stałe ograniczanie wpływu na środowisko. Trudno oceniać ich wysokość, warto jednak zwrócić uwagę, że w dobrze zarządzanej organizacji mieszczą się one w ogólnych kosztach zarządzania. Większość obowiązków administracyjnych, takich jak prowadzenie ewidencji, sprawozdawczość itp., musi być i tak realizowana ze względu na wymagania prawne. Skuteczny system zarządzania powinien pozwolić na wykorzystanie zbieranych danych do identyfikowania możliwości doskonalenia i obniżania kosztów.

Cena certyfikacji lub weryfikacji

Poza kosztem wdrożenia należy uwzględnić koszty certyfikacji lub weryfikacji (w przypadku EMAS). Jednostki certyfikujące i weryfikatorzy środowiskowi wyceniają na ogół koszt swoich usług w oparciu o liczbę „osobodni”, niezbędnych do poddania ocenie systemu zarządzania w danej organizacji. Przy ustalaniu tej liczby wszystkich obowiązują te same zasady, więc najistotniejszą zmienną jest koszt „osobodnia”. Oczywiście są jednostki, które próbują zaniżać liczbę „osobodni” i w ten sposób zyskiwać przewagę konkurencyjną. Zazwyczaj audyt certyfikacyjny w średniej wielkości organizacji (do 50 pracowników) zajmuje od jednego (organizacja zatrudniająca do 10 pracowników) do dwóch „osobodni”. W większych organizacjach liczba ta będzie oczywiście wyższa. W przypadku EMAS czas weryfikacji może być nieco dłuższy niż w przypadku audytu na zgodność z ISO 14001, ze względu na konieczność weryfikacji deklaracji środowiskowej. Warto pamiętać, że umowy z jednostkami certyfikującymi na ogół obejmują trzyletni cykl współpracy, zawierający również audyty okresowe. Dokonując wyboru jednostki certyfikującej, nie należy kierować się jedynie ceną. W wielu przypadkach audyty prowadzone przez doświadczonych audytorów mogą okazać się źródłem inspiracji do udoskonaleń prowadzących do wzrostu efektywności organizacji.

Dokonując wyboru jednostki certyfikującej, nie należy kierować się jedynie ceną. W wielu przypadkach audyty prowadzone przez doświadczonych audytorów mogą okazać się źródłem inspiracji do udoskonaleń prowadzących do wzrostu efektywności organizacji.

Jest to szczególnie istotne dla tych organizacji, które liczą na uzyskanie korzyści nie tyle z faktu uzyskania certyfikatu, lecz z dobrze funkcjonującego systemu zarządzania.

Warto też zwrócić uwagę na to, że niektóre z korzyści mogą pojawić się dopiero po dłuższym czasie. Zatem w analizie korzyści i kosztów należy uwzględnić to, kiedy będą one odczuwalne. Niektóre organizacje są w stanie planować korzyści z bardzo dużym wyprzedzeniem, dla innych liczą się wyłącznie te osiągane bardzo szybko. Kierownictwo organizacji powinno zatem sprawdzić, czy opisane korzyści równoważą koszty i podjąć właściwą decyzję.

Robert Pochyluk, prezes Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000, dyrektor serwisu eko-net.pl

Opublikowano: Ecomanager Numer 4/2011 (13)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *